Kishkindha Kanda · Sarga 34
Kishkindha Kanda, Sarga 34
The Book of Kishkindha
4.34.1
तमप्रतिहतं क्रुद्धं प्रविष्टं पुरुषर्षभम्। सुग्रीवो लक्ष्मणं दृष्ट्वा बभूव व्यथितेन्द्रियः।।4.34.1।।
tamapratihataṃ kruddhaṃ praviṣṭaṃ puruṣarṣabham| sugrīvo lakṣmaṇaṃ dṛṣṭvā babhūva vyathitendriyaḥ
On seeing the angry Lakshmana, a bull among men, who could not be obstructed, enter in, Sugriva was disturbed.
4.34.2
क्रुद्धं निश्श्वसमानं तं प्रदीप्तमिव तेजसा। भ्रातुर्व्यसनसन्तप्तं दृष्ट्वा दशरथात्मजम्।।4.34.2।। उत्पपात हरिश्रेष्ठो हित्वा सौवर्णमासनम्। महान्महेन्द्रस्य यथा स्वलङ्कृत इव ध्वजः।।4.34.3।।
kruddhaṃ niśśvasamānaṃ taṃ pradīptamiva tejasā| bhrāturvyasanasantaptaṃ dṛṣṭvā daśarathātmajam utpapāta hariśreṣṭho hitvā sauvarṇamāsanam| mahānmahendrasya yathā svalaṅkṛta iva dhvajaḥ
Seeing enraged Lakshmana, son of Dasaratha, sighing heavily, glowing like bright fire burning with the sorrow of Rama, Sugriva jumped out of his seat quitting the decorated golden throne just as Indra's decorated banner is raised up suddenly.
4.34.3
क्रुद्धं निश्श्वसमानं तं प्रदीप्तमिव तेजसा। भ्रातुर्व्यसनसन्तप्तं दृष्ट्वा दशरथात्मजम्।।4.34.2।। उत्पपात हरिश्रेष्ठो हित्वा सौवर्णमासनम्। महान्महेन्द्रस्य यथा स्वलङ्कृत इव ध्वजः।।4.34.3।।
kruddhaṃ niśśvasamānaṃ taṃ pradīptamiva tejasā| bhrāturvyasanasantaptaṃ dṛṣṭvā daśarathātmajam utpapāta hariśreṣṭho hitvā sauvarṇamāsanam| mahānmahendrasya yathā svalaṅkṛta iva dhvajaḥ
Seeing enraged Lakshmana, son of Dasaratha, sighing heavily, glowing like bright fire burning with the sorrow of Rama, Sugriva jumped out of his seat quitting the decorated golden throne just as Indra's decorated banner is raised up suddenly.
4.34.4
उत्पतन्तमनूत्पेतू रुमाप्रभृतयः स्त्रियः। सुग्रीवं गगने पूर्णचन्द्रं तारागणा इव।।4.34.4।।
utpatantamanūtpetū rumāprabhṛtayaḥ striyaḥ| sugrīvaṃ gagane pūrṇacandraṃ tārāgaṇā iva
As soon as Sugriva jumped up ,Ruma and other womenfolk rose to their feet like the clusters of stars around the fullMoon in the sky.
4.34.5
संरक्तनयनः श्रीमान्विचचाल कृताञ्जलिः। बभूवावस्थितस्तत्र कल्पवृक्षो महानिव।।4.34.5।।
saṃraktanayanaḥ śrīmānvicacāla kṛtāñjaliḥ| babhūvāvasthitastatra kalpavṛkṣo mahāniva
With eyes red as blood through drunkenness,prosperous Sugriva was shaken like the Kalpa tree.He stood there and offered salutations(to Lakshmana) with folded hands.
4.34.6
रुमाद्वितीयं सुग्रीवं नारीमध्यगतं स्थितम्। अब्रवील्लक्ष्मणः क्रुद्धस्सतारं शशिनं यथा।।4.34.6।।
rumādvitīyaṃ sugrīvaṃ nārīmadhyagataṃ sthitam| abravīllakṣmaṇaḥ kruddhassatāraṃ śaśinaṃ yathā
Looking at Sugriva surrounded by Ruma and other women like the Moon among stars, infuriated Lakshmana said
4.34.7
सत्त्वाभिजनसम्पन्नस्सानुक्रोशो जितेन्द्रियः। कृतज्ञस्सत्यवादी च राजा लोके महीयते।।4.34.7।।
sattvābhijanasampannassānukrośo jitendriyaḥ| kṛtajñassatyavādī ca rājā loke mahīyate
'Only a king who is an heir to a noble family, compassionate, and selfcontrolled, grateful and truthful excels in the world.
4.34.8
यस्तु राजा स्थितोऽधर्मे मित्राणामुपकारिणाम्। मिथ्या प्रतिज्ञां कुरुते को नृशंसतरस्ततः।।4.34.8।।
yastu rājā sthito'dharme mitrāṇāmupakāriṇām| mithyā pratijñāṃ kurute ko nṛśaṃsatarastataḥ
'Which king can be more malicious than the one who makes false promises and adopts an unrighteous path towards those who helped him?
4.34.9
शतमश्वानृते हन्ति सहस्रं तु गवानृते। आत्मानं स्वजनं हन्ति पुरुषः पुरुषानृते।।4.34.9।।
śatamaśvānṛte hanti sahasraṃ tu gavānṛte| ātmānaṃ svajanaṃ hanti puruṣaḥ puruṣānṛte
'If a man tells a lie about a horse, he commits the sin of killing a hundred horses. If one tells a lie about a cow, he shares the sin of killing a thousand cows. If one tells a lie about a man, it is equal to the sin of killing oneself and his own people.
4.34.10
पूर्वं कृतार्थो मित्राणां न तत्प्रतिकरोति यः। कृतघ्नस्सर्वभूतानां स वध्यः प्लवगेश्वर।।4.34.10।।
pūrvaṃ kṛtārtho mitrāṇāṃ na tatpratikaroti yaḥ| kṛtaghnassarvabhūtānāṃ sa vadhyaḥ plavageśvara
'O lord of monkeys he who, having accomplished his task first with the help of his friend, does not return the help is ungrateful. Such a person deserves to be killed.It applies to all beings.
4.34.11
गीतोऽयं ब्रह्मणा श्लोक स्सर्वलोकनमस्कृतः। दृष्ट्वा कृतघ्नं क्रुद्धेन तन्निबोध प्लवङ्गम।।4.34.11।।
gīto'yaṃ brahmaṇā śloka ssarvalokanamaskṛtaḥ| dṛṣṭvā kṛtaghnaṃ kruddhena tannibodha plavaṅgama
'O lord of the monkeys here is a verse worthy of appreciation by all the worlds, sung by a brahmin, when he saw an ungrateful person. Listen:
4.34.12
ब्रह्मघ्ने च सुरापे च चोरे भग्नव्रते तथा। निष्कृतिर्विहिता सद्भि: कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः।।4.34.12।।
brahmaghne ca surāpe ca core bhagnavrate tathā| niṣkṛtirvihitā sadbhi: kṛtaghne nāsti niṣkṛtiḥ
'There is expiation for one who kills a brahmin, a drunkard, a thief and a violator of sacred vows. But there is no atonement for an ungrateful man.'
4.34.13
अनार्यस्त्वं कृतघ्नश्च मिथ्यावादी च वानर। पूर्वं कृतार्थो रामस्य न तत्प्रतिकरोषि यत्।।4.34.13।।
anāryastvaṃ kṛtaghnaśca mithyāvādī ca vānara| pūrvaṃ kṛtārtho rāmasya na tatpratikaroṣi yat
'O monkey you have already achieved your objective (with the help of Rama) but have not helped Rama in return. You are surely an ignoble and ungrateful liar.
4.34.14
ननु नाम कृतार्थेन त्वया रामस्य वानर। सीताया मार्गणे यत्नः कर्तव्यः कृतमिच्छता।।4.34.14।।
nanu nāma kṛtārthena tvayā rāmasya vānara| sītāyā mārgaṇe yatnaḥ kartavyaḥ kṛtamicchatā
'O monkey, if you are grateful to Rama you should wish to search for Sita. Indeed, you should make efforts to take it up.
4.34.15
स त्वं ग्राम्येषु भोगेषु सक्तो मिथ्याप्रतिश्रवः। न त्वां रामो विजानीते सर्पं मण्डूकराविणम्।।4.34.15।।
sa tvaṃ grāmyeṣu bhogeṣu sakto mithyāpratiśravaḥ| na tvāṃ rāmo vijānīte sarpaṃ maṇḍūkarāviṇam
'You have failed to keep your word. You are engaged in worldly pleasures. Rama did not know that you are a serpent croaking like a frog.
4.34.16
महाभागेन रामेण पापः करुणवेदिना। हरीणां प्रापितो राज्यं त्वं दुरात्मा महात्मना।।4.34.16।।
mahābhāgena rāmeṇa pāpaḥ karuṇavedinā| harīṇāṃ prāpito rājyaṃ tvaṃ durātmā mahātmanā
'Rama is illustrious, compassionate and great. He has granted the kingdom to you, to one who is a sinner and an evilminded person.
4.34.17
कृतं चेन्नाभिजानीषे रामस्याक्लिष्टकर्मणः। सद्यस्त्वं निशितैर्भावार्हतो द्रक्ष्यसि वालिनम्।।4.34.17।।
kṛtaṃ cennābhijānīṣe rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ| sadyastvaṃ niśitairbhāvārhato drakṣyasi vālinam
'If you do not recognise the help of Rama who can accomplish any deed with ease, you will be killed with my sharp arrows and meet Vali (in heaven).
4.34.18
न च सङ्कुचितः पन्था येन वाली हतो गतः। समये तिष्ठ सुग्रीव मा वालिपथमन्वगाः।।4.34.18।।
na ca saṅkucitaḥ panthā yena vālī hato gataḥ| samaye tiṣṭha sugrīva mā vālipathamanvagāḥ
'O Sugriva the path by which Vali went is not closed.I wish you do not follow him. You stand by the promise made.
4.34.19
न नूनमिक्ष्वाकुवरस्य कार्मुक च्युतान् शरान्पश्यसि वज्र सन्निभान्। तत स्सुखं नाम निषेवसे सुखी। न रामकार्यं मनसाऽप्यवेक्षसे।।4.34.19।।
na nūnamikṣvākuvarasya kārmuka cyutān śarānpaśyasi vajra sannibhān| tata ssukhaṃ nāma niṣevase sukhī| na rāmakāryaṃ manasā'pyavekṣase
'You have not seen the thunderboltlike arrows released from the bow of Rama, the renowned prince of the Ikshvaku race. Therefore you are resorting to enjoyment without any fear and have not given thought to Rama's work.' इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे चतुस्त्रिंशस्सर्गः।। Thus ends the thirtyfourth sarga in Kishkindakanda of the first epic, the Holy Ramayana composed by sage Valmiki.