Sundara Kanda · Sarga 63
Sundara Kanda, Sarga 63
The Beautiful Book
5.63.1
ततो मूर्ध्ना निपतितं वानरं वानरर्षभः। दृष्ट्वैवोद्विग्नहृदयो वाक्यमेतदुवाच ह।।5.63.1।।
tato mūrdhnā nipatitaṃ vānaraṃ vānararṣabhaḥ| dṛṣṭvaivodvignahṛdayo vākyametaduvāca ha
Feeling anxious on seeing Dadhimukha touching his feet with his forehead, Sugriva, the bull among vanaras said:
5.63.2
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ कस्मात्त्वं पादयोः पतितो मम। अभयं ते भवेद्वीर सर्वमेवाभिधीयताम्।।5.63.2।।
uttiṣṭhottiṣṭha kasmāttvaṃ pādayoḥ patito mama| abhayaṃ te bhavedvīra sarvamevābhidhīyatām
"O heroic Dadhimukha, get up. Tell me why you have fallen at my feet. I give you protection from all.
5.63.3
स तु विश्वासितस्तेन सुग्रीवेण महात्मना। उत्थाय सुमहाप्राज्ञो वाक्यं दधिमुखोऽब्रवीत्।।5.63.3।।
sa tu viśvāsitastena sugrīveṇa mahātmanā| utthāya sumahāprājño vākyaṃ dadhimukho'bravīt
When great Sugriva gave assurance to wise Dadhimukha, he got up and said:
5.63.4
नैवर्क्षरजसा राजन्न त्वया नापि वालिना। वनं निसृष्टपूर्वं हि भक्षितं तच्च वानरैः।।5.63.4।।
naivarkṣarajasā rājanna tvayā nāpi vālinā| vanaṃ nisṛṣṭapūrvaṃ hi bhakṣitaṃ tacca vānaraiḥ
"O king in your time or even before, during the time of Vali, that (Madhuvanam) was forbidden for entry. Now it has been laid waste by the trespassing vanaras.
5.63.5
एभिः प्रधर्षिताश्चैव वानरा वनरक्षिभिः। मधून्यचिन्तयित्वेमान् भक्षयन्ति पिबन्ति च।।5.63.5।।
ebhiḥ pradharṣitāścaiva vānarā vanarakṣibhiḥ| madhūnyacintayitvemān bhakṣayanti pibanti ca
"Even though the garden guards forcibly tried to prevent them they did not care and have devoured all the honey.
5.63.6
शिष्टमत्रापविध्यन्ति भक्षयन्ति तथापरे। निवार्यमाणास्ते सर्वे भ्रुवो वै दर्शयन्ति हि।।5.63.6।।
śiṣṭamatrāpavidhyanti bhakṣayanti tathāpare| nivāryamāṇāste sarve bhruvo vai darśayanti hi
"Some have thrown off the leftovers, when others were prevented from drinking off the honey, they raised their eyebrows (to show their grouch).
5.63.7
इमे हि संरब्धतरास्तथा तैस्सम्प्रधर्षिताः। वारयन्तो वनात्तस्मात्क्रुद्धैर्वानरपुङ्गवैः।।5.63.7।।
ime hi saṃrabdhatarāstathā taissampradharṣitāḥ| vārayanto vanāttasmātkruddhairvānarapuṅgavaiḥ
"When the guards asked the vanaras to leave the garden the enraged vanaras misbehaved with them.
5.63.8
ततस्तैर्बहुभिर्वीरैर्वानरैर्वानरर्षभ। संरक्तनयनैः क्रोधाद्धरयः प्रविचालिताः।।5.63.8।।
tatastairbahubhirvīrairvānarairvānararṣabha| saṃraktanayanaiḥ krodhāddharayaḥ pravicālitāḥ
"O Sugriva the vanara guards were chased away by the many heroic monkeys, angry and redeyed.
5.63.9
पाणिभिर्निहताः केचित्केचिज्जानुभिराहताः। प्रकृष्टाश्च यथाकामं देवमार्गं च दर्शिताः।।5.63.9।।
pāṇibhirnihatāḥ kecitkecijjānubhirāhatāḥ| prakṛṣṭāśca yathākāmaṃ devamārgaṃ ca darśitāḥ
"Some were struck with hands, some beaten on their knees and were dragged as they liked and showed up their private parts.
5.63.10
एवमेते हताश्शूरास्त्वयि तिष्ठति भर्तरि। कृत्स्नं मधुवनं चैव प्रकामं तैः प्रभक्ष्यते।।5.63.10।।
evamete hatāśśūrāstvayi tiṣṭhati bhartari| kṛtsnaṃ madhuvanaṃ caiva prakāmaṃ taiḥ prabhakṣyate
These heroes struck that way devoured the Madhuvanam on the earth at their will and devoured the honey even when you are there as king.
5.63.11
एवं विज्ञाप्यमानं तं सुग्रीवं वानरर्षभम्। अपृच्छत्तं महाप्राज्ञो लक्ष्मणः परवीरहा।।5.63.11।।
evaṃ vijñāpyamānaṃ taṃ sugrīvaṃ vānararṣabham| apṛcchattaṃ mahāprājño lakṣmaṇaḥ paravīrahā
While Dadhimukha appealed thus to wise Sugriva, Lakshmana the killer of enemies happened to see them and enquired:
5.63.12
किमयं वानरो राजन् वनपः प्रत्युपस्थितः। कं चार्थमभिनिर्दिश्य दुःखितो वाक्यमब्रवीत्।।5.63.12।।
kimayaṃ vānaro rājan vanapaḥ pratyupasthitaḥ| kaṃ cārthamabhinirdiśya duḥkhito vākyamabravīt
"O king why has this protector of the garden come here? Why is he sad? What is he narrating, asked Lakshmana.
5.63.13
एवमुक्तस्तु सुग्रीवो लक्ष्मणेन महात्मना। लक्ष्मणं प्रत्युवाचेदं वाक्यं वाक्यविशारदः।।5.63.13।।
evamuktastu sugrīvo lakṣmaṇena mahātmanā| lakṣmaṇaṃ pratyuvācedaṃ vākyaṃ vākyaviśāradaḥ
Great prince Lakshmana thus said, Sugriva the proficient speaker replied:
5.63.14
आर्य लक्ष्मण सम्प्राह वीरो दधिमुखः कपिः। अङ्गदप्रमुखैर्वीरैर्भक्षितं मधु वानरैः।।5.63.14।। विचित्य दक्षिणामाशामागतैर्हरिपुङ्गवैः।
ārya lakṣmaṇa samprāha vīro dadhimukhaḥ kapiḥ| aṅgadapramukhairvīrairbhakṣitaṃ madhu vānaraiḥ vicitya dakṣiṇāmāśāmāgatairharipuṅgavaiḥ|
'O venerable Lakshmana Dadhimukha as complaining that the fruits and honey have been consumed by the vanara heroes, Angada and others who have come after their search for Sita in the southern direction.
5.63.15
नैषामकृत्यानामीदृशस्स्यादुपक्रमः।।5.63.15।। आगतैश्च प्रमथितं यथा मधुवनं हि तैः। धर्षितं च वनं कृत्स्नमुपयुक्तं च वानरैः।।5.63.16।।
naiṣāmakṛtyānāmīdṛśassyādupakramaḥ āgataiśca pramathitaṃ yathā madhuvanaṃ hi taiḥ| dharṣitaṃ ca vanaṃ kṛtsnamupayuktaṃ ca vānaraiḥ
"Those vanaras having entered Madhuvanam and broken the trees are quite right. Had they not accomplished their purpose they would not have indulged themselves that way.
5.63.16
नैषामकृत्यानामीदृशस्स्यादुपक्रमः।।5.63.15।। आगतैश्च प्रमथितं यथा मधुवनं हि तैः। धर्षितं च वनं कृत्स्नमुपयुक्तं च वानरैः।।5.63.16।।
naiṣāmakṛtyānāmīdṛśassyādupakramaḥ āgataiśca pramathitaṃ yathā madhuvanaṃ hi taiḥ| dharṣitaṃ ca vanaṃ kṛtsnamupayuktaṃ ca vānaraiḥ
"Those vanaras having entered Madhuvanam and broken the trees are quite right. Had they not accomplished their purpose they would not have indulged themselves that way.
5.63.17
वनं यदाऽभिपन्नास्ते साधितं कर्म वानरैः। दृष्टा देवी न सन्देहो न चान्येन हनूमता।।5.63.17।।
vanaṃ yadā'bhipannāste sādhitaṃ karma vānaraiḥ| dṛṣṭā devī na sandeho na cānyena hanūmatā
"If they have trespassed into the garden that way, they might have done their duty. No doubt, Hanuman alone among them might have seen Sita.
5.63.18
न ह्यन्यस्साधने हेतुः कर्मणोऽस्य हनूमतः। कार्यसिद्धिर्मतिश्चैव तस्मिन्वानरपुङ्गवे।।5.63.18।। व्यवसायश्च वीर्यं च श्रुतं चापि प्रतिष्ठितम्।
na hyanyassādhane hetuḥ karmaṇo'sya hanūmataḥ| kāryasiddhirmatiścaiva tasminvānarapuṅgave vyavasāyaśca vīryaṃ ca śrutaṃ cāpi pratiṣṭhitam|
"Hanuman alone has the ability to do it, the reason being he has the capacity the wisdom, streneous effort, virility and enthusiasm to accomplish it. These attributes are wellestablished in him.
5.63.19
जाम्बवान्यत्र नेता स्यादङ्गदश्च महाबलः।।5.63.19।। हनुमांश्चाप्यधिष्ठाता न तस्य गतिरन्यथा।
jāmbavānyatra netā syādaṅgadaśca mahābalaḥ hanumāṃścāpyadhiṣṭhātā na tasya gatiranyathā|
Where Jambavan, Angada and Hanuman are leaders directing the task of the army it must have been accomplished.
5.63.20
अङ्गदप्रमुखैर्वीरैर्हतं मधुवनं किल।।5.63.20।। वारयन्तश्च सहितास्तदा जानुभिराहताः।
aṅgadapramukhairvīrairhataṃ madhuvanaṃ kila vārayantaśca sahitāstadā jānubhirāhatāḥ|
Angada and the other heroes have indeed laid waste Madhuvana, and when we together tried to stop them, we were beaten back with their knees.
5.63.21
एतदर्थमयं प्राप्तो वक्तुं मधुरवागिह।।5.63.21।। नाम्ना दधिमुखो नाम हरिः प्रख्यातविक्रमः।
etadarthamayaṃ prāpto vaktuṃ madhuravāgiha nāmnā dadhimukho nāma hariḥ prakhyātavikramaḥ|
"Here is Dadhimukha, a vanara, known for his valour and sweet tongue. He came here this incident to tell.
5.63.22
दृष्टा सीता महाबाहो सौमित्रे पश्य तत्त्वतः।।5.63.22।। अभिगम्य तथा सर्वे पिबन्ति मधु वानराः।
dṛṣṭā sītā mahābāho saumitre paśya tattvataḥ abhigamya tathā sarve pibanti madhu vānarāḥ|
"O strongarmed Saumitri the Vanaras must have seen Sita. Or else, they would not have arrived to drink honey.
5.63.23
न चाप्यदृष्ट्वा वैदेहीं विश्रुताः पुरुषर्षभ।।5.63.23।। वनं दत्तवरं दिव्यं धर्षयेयुर्वनौकसः।
na cāpyadṛṣṭvā vaidehīṃ viśrutāḥ puruṣarṣabha vanaṃ dattavaraṃ divyaṃ dharṣayeyurvanaukasaḥ|
"If the renowned vanaras had not seen Vaidehi, they would not have entered the wonderful garden granted as boon (by Brahma).
5.63.24
ततः प्रहृष्टो धर्मात्मा लक्ष्मणस्सह राघवः।।5.63.24।। श्रुत्वा कर्णसुखां वाणीं सुग्रीववदनाच्च्युताम्। प्राहृष्यत भृशं रामो लक्ष्मणश्च महाबलः।।5.63.25।।
tataḥ prahṛṣṭo dharmātmā lakṣmaṇassaha rāghavaḥ śrutvā karṇasukhāṃ vāṇīṃ sugrīvavadanāccyutām| prāhṛṣyata bhṛśaṃ rāmo lakṣmaṇaśca mahābalaḥ
"Then righteous Rama and Lakshmana rejoiced to hear the words of Sugriva, which were pleasing to the ears.
5.63.25
ततः प्रहृष्टो धर्मात्मा लक्ष्मणस्सह राघवः।।5.63.24।। श्रुत्वा कर्णसुखां वाणीं सुग्रीववदनाच्च्युताम्। प्राहृष्यत भृशं रामो लक्ष्मणश्च महाबलः।।5.63.25।।
tataḥ prahṛṣṭo dharmātmā lakṣmaṇassaha rāghavaḥ śrutvā karṇasukhāṃ vāṇīṃ sugrīvavadanāccyutām| prāhṛṣyata bhṛśaṃ rāmo lakṣmaṇaśca mahābalaḥ
"Then righteous Rama and Lakshmana rejoiced to hear the words of Sugriva, which were pleasing to the ears.
5.63.26
श्रुत्वा दधिमुखस्येदं सुग्रीवस्सम्प्रहृष्य च। वनपालं पुनर्वाक्यं सुग्रीवः प्रत्यभाषत।।5.63.26।।
śrutvā dadhimukhasyedaṃ sugrīvassamprahṛṣya ca| vanapālaṃ punarvākyaṃ sugrīvaḥ pratyabhāṣata
Beautifulnecked Sugriva heard Dadhimukha, the protector of the garden, felt very glad and replied:
5.63.27
प्रीतोऽस्मि सोऽहं यद्भुक्तं वनं तैः कृतकर्मभिः। मर्षितं मर्षणीयं च चेष्टितं कृतकर्मणाम्।।5.63.27।।
prīto'smi so'haṃ yadbhuktaṃ vanaṃ taiḥ kṛtakarmabhiḥ| marṣitaṃ marṣaṇīyaṃ ca ceṣṭitaṃ kṛtakarmaṇām
"They went to the garden to drink only after having performed their duty. I am glad about it. Since they have accomplished the purpose, they are to be excused for their behaviour. I have pardoned them.
5.63.28
इच्छामि शीघ्रं हनुमत्प्रधानान् शाखामृगांस्तान् मृगराजदर्पान्। द्रष्टुं कृतार्थान् सह राघवाभ्यां श्रोतुं च सीताधिगमे प्रयत्नम्।।5.63.28।।
icchāmi śīghraṃ hanumatpradhānān śākhāmṛgāṃstān mṛgarājadarpān| draṣṭuṃ kṛtārthān saha rāghavābhyāṃ śrotuṃ ca sītādhigame prayatnam
I long to see those triumphant monkeys led by Hanuman, proud as the king of beasts, together with Rama and Lakshmana, and to hear of their effort in finding Sita.
5.63.29
प्रीतिस्फीताक्षौ सम्प्रहृष्टौ कुमारौ दृष्ट्वा सिद्धार्थौ वानराणां च राजा। अङ्गैः संहृष्टैः कर्मसिद्धिं विदित्वा बाह्वोरासन्नां सोऽतिमात्रं ननन्द।।5.63.29।।
prītisphītākṣau samprahṛṣṭau kumārau dṛṣṭvā siddhārthau vānarāṇāṃ ca rājā| aṅgaiḥ saṃhṛṣṭaiḥ karmasiddhiṃ viditvā bāhvorāsannāṃ so'timātraṃ nananda
"Beholding young Rama and Lakshmana extremely delighted, their eyes filled with joy out of fulfilment of the purpose, Sugriva who was also highly delighted felt an auspicious thrill on his limbs and knew that good time had come. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे त्रिषष्टितमस्सर्गः।। Thus ends the sixtythird sarga of Sundarakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.