Sundara Kanda · Sarga 58
Sundara Kanda, Sarga 58
The Beautiful Book
5.58.1
ततस्तस्य गिरेः शृङ्गे महेन्द्रस्य महाबलाः। हनुमत्प्रमुखाः प्रीतिं हरयो जग्मुरुत्तमाम्।।5.58.1।।
tatastasya gireḥ śṛṅge mahendrasya mahābalāḥ| hanumatpramukhāḥ prītiṃ harayo jagmuruttamām
Then the mighty Hanuman and other vanaras having assembled on the summit of mountain Mahendra and felt vey much happy.
5.58.2
तं ततः प्रीतिसंहृष्टः प्रीतिमन्तं महाकपिम्। जाम्बवान्कार्यवृत्तान्तमपृच्छदनिलात्मजम्।।5.58.2।।
taṃ tataḥ prītisaṃhṛṣṭaḥ prītimantaṃ mahākapim| jāmbavānkāryavṛttāntamapṛcchadanilātmajam
Thereafter, very delighted Jambavan inquired Hanuman most affectionately of all that happened.
5.58.3
कथं दृष्टा त्वया देवी कथं वा तत्र वर्तते। तस्यां वा स कथंवृत्तः क्रूरकर्मा दशाननः।।5.58.3।।
kathaṃ dṛṣṭā tvayā devī kathaṃ vā tatra vartate| tasyāṃ vā sa kathaṃvṛttaḥ krūrakarmā daśānanaḥ
"How did you find the godlike lady? How was she? How was the tenheaded one, cruel in action, behaving with her? You may narrate what she said.
5.58.4
तत्त्वतस्सर्वमेतन्नः प्रब्रूहि त्वं महाकपे। श्रुतार्थाश्चिन्तयिष्यामो भूयः कार्यविनिश्चयम्।।5.58.4।।
tattvatassarvametannaḥ prabrūhi tvaṃ mahākape| śrutārthāścintayiṣyāmo bhūyaḥ kāryaviniścayam
"O Hanuman, tell us in detail the entire thing. On hearing it, we will think about the next course of action.
5.58.5
यश्चार्थस्तत्त्र वक्तव्यो गतैरस्माभिरात्मवान्। रक्षितव्यं च यत्तत्र तद्भवान्व्याकरोतु नः।।5.58.5।।
yaścārthastattra vaktavyo gatairasmābhirātmavān| rakṣitavyaṃ ca yattatra tadbhavānvyākarotu naḥ
"You are wise and you should tell us in detail what is to be told and what has to be hidden when we report."
5.58.6
स नियुक्तस्ततस्तेन सम्प्रहृष्टतनूरुहः। प्रणम्य शिरसा देव्यै सीतायै प्रत्यभाषत।।5.58.6।।
sa niyuktastatastena samprahṛṣṭatanūruhaḥ| praṇamya śirasā devyai sītāyai pratyabhāṣata
Having been asked (by Jambavan and others) Hanuman with horripilations all over his body, bowed down and saluted in the direction of queen Sita and began:
5.58.7
प्रत्यक्षमेव भवतां महेन्द्राग्रात्खामाप्लुतः। उदधेर्दक्षिणं पारं काङ्क्षमाण स्समाहितः।।5.58.7।।
pratyakṣameva bhavatāṃ mahendrāgrātkhāmāplutaḥ| udadherdakṣiṇaṃ pāraṃ kāṅkṣamāṇa ssamāhitaḥ
"I rose upwards leaping into the sky, intent on reaching the southern shore from the mountain Mahendra.It has been witnessed directly by all of you.
5.58.8
गच्छतश्च हि मे घोरं विघ्नरूपमिवाभवत्। काञ्चनं शिखरं दिव्यं पश्यामि सुमनोहरम्।।5.58.8।।
gacchataśca hi me ghoraṃ vighnarūpamivābhavat| kāñcanaṃ śikharaṃ divyaṃ paśyāmi sumanoharam
"Even as I was leaping I saw a terrific and wonderful golden peak which came as if to obstruct me on my path.
5.58.9
स्थितं पन्धानमावृत्य मेने विघ्नं च तं नगम्। उपसङ्गम्य तं दिव्यं काञ्चनं नगसत्तमम्।।5.58.9।। कृता मे मनसा बुद्धिर्भेत्तव्योऽयं मयेति च।
sthitaṃ pandhānamāvṛtya mene vighnaṃ ca taṃ nagam| upasaṅgamya taṃ divyaṃ kāñcanaṃ nagasattamam kṛtā me manasā buddhirbhettavyo'yaṃ mayeti ca|
"The mountain stood on my way turning towards me in order to obstruct me. Then I resolved in my mind that this great, wonderful, golden mountain has to be smashed.
5.58.10
प्रहतं च मया तस्य लाङ्गूलेन महागिरेः।।5.58.10।। शिखरं सूर्यसङ्काशं व्यशीर्यत सहस्रधा।
prahataṃ ca mayā tasya lāṅgūlena mahāgireḥ śikharaṃ sūryasaṅkāśaṃ vyaśīryata sahasradhā|
"Hit by my tail the great mountain peak, which was radiating like the Sun was shattered into a thousand pieces.
5.58.11
व्यवसायं च तं बुद्ध्वा स होवाच महागिरिः।।5.58.11। पुत्त्रेति मधुरां वाणीं मनः प्रह्लादयन्निव।
vyavasāyaṃ ca taṃ buddhvā sa hovāca mahāgiriḥ||5.58.11| puttreti madhurāṃ vāṇīṃ manaḥ prahlādayanniva|
"Perceiving that I am going to smash him he spoke to me in a sweet tone delighting my heart, addressing me like a son.
5.58.12
पितृव्यं चापि मां विद्धि सखायं मातरिश्वनः।।5.58.12।। मैनाकमिति विख्यातं निवसन्तं महोदधौ।
pitṛvyaṃ cāpi māṃ viddhi sakhāyaṃ mātariśvanaḥ mainākamiti vikhyātaṃ nivasantaṃ mahodadhau|
'Know me to be a friend of windgod and so I am like your father's brother. I am dwelling in this great ocean and known as Mainaka.
5.58.13
पक्षवन्तः पुरा पुत्त्र बभूवुः पर्वतोत्तमाः।।5.58.13।। छन्दतः पृथिवीं चेरुर्बाधमानाः समन्ततः।
pakṣavantaḥ purā puttra babhūvuḥ parvatottamāḥ chandataḥ pṛthivīṃ cerurbādhamānāḥ samantataḥ|
'O son in the past, foremost of the mountains too had wings and they used to range at will all over the earth tormenting all.
5.58.14
श्रुत्वा नगानां चरितं महेन्द्रः पाकशासनः।।5.58.14।। चिच्छेद भगवान् पक्षान्वज्रेणैषां सहस्रशः।
śrutvā nagānāṃ caritaṃ mahendraḥ pākaśāsanaḥ ciccheda bhagavān pakṣānvajreṇaiṣāṃ sahasraśaḥ|
'Mahendra, the killer of ogre Paka, heard the story (of the cruel deeds) of mountains and cut off their wings into a thousand pieces with his thunderbolt.
5.58.15
अहं तु मोक्षितस्तस्मात्तव पित्रा महात्मना।।5.58.15।। मारुतेन तदा वत्स प्रक्षिप्तोऽस्मि महार्णवे।
ahaṃ tu mokṣitastasmāttava pitrā mahātmanā mārutena tadā vatsa prakṣipto'smi mahārṇave|
'O son I was saved from Indra by your kind father Maruta who dropped me in this great ocean.
5.58.16
रामस्य च मया साह्ये वर्तितव्यमरिन्दम।।5.58.16।। रामो धर्मभृतां श्रेष्ठो महेन्द्रसमविक्रमः।
rāmasya ca mayā sāhye vartitavyamarindama rāmo dharmabhṛtāṃ śreṣṭho mahendrasamavikramaḥ|
'O subduer of enemiesI must make efforts to help Rama the foremost among the righteous, for I have received help (from your father) who is equal to Indra in valour'.
5.58.17
एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य मैनाकस्य महात्मनः।।5.58.17।। कार्यमावेद्य तु गिरेरुद्यतं च मनो मम। तेन चाहमनुज्ञातो मैनाकेन महात्मना।।5.58.18।।
etacchrutvā vacastasya mainākasya mahātmanaḥ kāryamāvedya tu girerudyataṃ ca mano mama| tena cāhamanujñāto mainākena mahātmanā
"When I heard Mainaka, I told him about my intention to go up. That great self Mainaka allowed me.
5.58.18
एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य मैनाकस्य महात्मनः।।5.58.17।। कार्यमावेद्य तु गिरेरुद्यतं च मनो मम। तेन चाहमनुज्ञातो मैनाकेन महात्मना।।5.58.18।।
etacchrutvā vacastasya mainākasya mahātmanaḥ kāryamāvedya tu girerudyataṃ ca mano mama| tena cāhamanujñāto mainākena mahātmanā
"When I heard Mainaka, I told him about my intention to go up. That great self Mainaka allowed me.
5.58.19
स चाप्यन्तर्हितः शैलो मानुषेण वपुष्मता। शरीरेण महाशैलः शैलेन च महोदधौ।।5.58.19।।
sa cāpyantarhitaḥ śailo mānuṣeṇa vapuṣmatā| śarīreṇa mahāśailaḥ śailena ca mahodadhau
"Then the huge mountain in human form concealed as huge mountains remain hidden in the ocean.
5.58.20
उत्तमं जवमास्थाय शेषं पन्थानमास्थितः। ततोऽहं सुचिरं कालं वेगेनाभ्यागमं पथि।।5.58.20।।
uttamaṃ javamāsthāya śeṣaṃ panthānamāsthitaḥ| tato'haṃ suciraṃ kālaṃ vegenābhyāgamaṃ pathi
"Then with great speed I proceeded on my path. It took a long time to cross the ocean.
5.58.21
ततः पश्याम्यहं देवीं सुरसां नागमातरम्। समुद्रमध्ये सा देवी वचनं मामभाषत।।5.58.21।।
tataḥ paśyāmyahaṃ devīṃ surasāṃ nāgamātaram| samudramadhye sā devī vacanaṃ māmabhāṣata
"I saw Surasa, the mother of serpents in the midst of the ocean and she said:
5.58.22
मम भक्षः प्रदिष्टस्त्वममरैर्हरिसत्तम। अतस्त्वां भक्षयिष्यामि विहितस्त्वं चिरस्य मे।।5.58.22।।
mama bhakṣaḥ pradiṣṭastvamamarairharisattama| atastvāṃ bhakṣayiṣyāmi vihitastvaṃ cirasya me
'O powerful monkey you are destined to be my food provided by the immortals. Therefore, I will eat you as I have I found you after a long time. (of unsatiated hunger).'
5.58.23
एवमुक्त स्सुरसया प्राञ्जलिः प्रणतः स्थितः। विवर्णवदनो भूत्वा वाक्यं चेदमुदीरयम्।।5.58.23।।
evamukta ssurasayā prāñjaliḥ praṇataḥ sthitaḥ| vivarṇavadano bhūtvā vākyaṃ cedamudīrayam
"When addressed thus by Surasa, I bowed low with joined palms, stood before her with my face turned pale, and said:
5.58.24
रामो दाशरथिः श्रीमान् प्रविष्टो दण्डकावनम्। लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया च परन्तपः।।5.58.24।।
rāmo dāśarathiḥ śrīmān praviṣṭo daṇḍakāvanam| lakṣmaṇena saha bhrātrā sītayā ca parantapaḥ
'Dasaratha's son, the illustrious Rama, a scorcher of enemies, accompanied by his brother Lakshmana and wife Sita entered Dandaka forest.
5.58.25
तस्य सीता हृता भार्या रावणेन दुरात्मना। तस्या स्सङ्काशं दूतोऽहं गमिष्ये रामशासनात्।।5.58.25।।
tasya sītā hṛtā bhāryā rāvaṇena durātmanā| tasyā ssaṅkāśaṃ dūto'haṃ gamiṣye rāmaśāsanāt
'His wife was abducted by the evilminded Ravana. By Rama's command I am going to meet her as messenger from Rama.'
5.58.26
कर्तुमर्हसि रामस्य साहाय्यं विषये सती। अथवा मैथिलीं दृष्ट्वा रामं चाक्लिष्टकारिणम्।।5.58.26।। आगमिष्यामि ते वक्त्रं सत्यं प्रतिशृणोमि ते।
kartumarhasi rāmasya sāhāyyaṃ viṣaye satī| athavā maithilīṃ dṛṣṭvā rāmaṃ cākliṣṭakāriṇam āgamiṣyāmi te vaktraṃ satyaṃ pratiśṛṇomi te|
"I told her that it is proper for her (living in the domain of Rama) to help his queen and wife. Or else, I promised after I disclose to Rama, Sita's whereabouts, I will come and enter her mouth.
5.58.27
एवमुक्ता मया सा तु सुरसा कामरूपिणी।5.58.27।। अब्रवीन्नातिवर्तेत कश्चिदेष वरो मम।
evamuktā mayā sā tu surasā kāmarūpiṇī|5.58.27|| abravīnnātivarteta kaścideṣa varo mama|
Thus addressed by me, that Surasa, who could take any form at will, said: None can pass me—this is my boon.
5.58.28
एवमुक्तस्सुरसया दशयोजनमायतः।।5.58.28।। ततोर्थगुणविस्तारो बभूवाहं क्षणेन तु।
evamuktassurasayā daśayojanamāyataḥ tatorthaguṇavistāro babhūvāhaṃ kṣaṇena tu|
"When Surasa said this I who was ten yojanas in height increased by fifteen yojanas.
5.58.29
मत्प्रमाणानुरूपं च व्यादितं च मुखं तया।।5.58.29।। तद्दृष्ट्वा व्यादितं चास्यं ह्रस्वं ह्यकरवं वपुः। तस्मिन्मुहूर्ते च पुनर्बभूवाङ्गुष्ठमात्रकः।।5.58.30।।
matpramāṇānurūpaṃ ca vyāditaṃ ca mukhaṃ tayā taddṛṣṭvā vyāditaṃ cāsyaṃ hrasvaṃ hyakaravaṃ vapuḥ| tasminmuhūrte ca punarbabhūvāṅguṣṭhamātrakaḥ
"She too opened her mouth wide enough for my size. Seeing her distending her mouth, in a moment I became small equal to the size of thumb and came out.
5.58.30
मत्प्रमाणानुरूपं च व्यादितं च मुखं तया।।5.58.29।। तद्दृष्ट्वा व्यादितं चास्यं ह्रस्वं ह्यकरवं वपुः। तस्मिन्मुहूर्ते च पुनर्बभूवाङ्गुष्ठमात्रकः।।5.58.30।।
matpramāṇānurūpaṃ ca vyāditaṃ ca mukhaṃ tayā taddṛṣṭvā vyāditaṃ cāsyaṃ hrasvaṃ hyakaravaṃ vapuḥ| tasminmuhūrte ca punarbabhūvāṅguṣṭhamātrakaḥ
"She too opened her mouth wide enough for my size. Seeing her distending her mouth, in a moment I became small equal to the size of thumb and came out.
5.58.31
अभिपत्याशु तद्वक्त्रं निर्गतोऽहं ततः क्षणात्। अब्रवीत्सुरसा देवी स्वेन रूपेण मां पुनः।।5.58.31।।
abhipatyāśu tadvaktraṃ nirgato'haṃ tataḥ kṣaṇāt| abravītsurasā devī svena rūpeṇa māṃ punaḥ
"Then Surasa assumed her natural form again in a moment and said this to me:
5.58.32
अर्थसिद्ध्यै हरिश्रेष्ठ गच्छ सौम्य यथासुखम्। समानय च वैदेहीं राघवेण महात्मना।।5.58.32।। सुखी भव महाबाहो प्रीताऽस्मि तव वानर।
arthasiddhyai hariśreṣṭha gaccha saumya yathāsukham| samānaya ca vaidehīṃ rāghaveṇa mahātmanā sukhī bhava mahābāho prītā'smi tava vānara|
'O noble vanara O foremost of the vanaras go and accomplish the task.Unite the great Rama with Vaidehi.O strongarmed vanara, be happy. I am pleased with you'.
5.58.33
ततोऽहं साधु साध्विति सर्वभूतैः प्रशंसितः।।5.58.33।। ततोऽन्तरिक्षं विपुलं प्लुतोऽहं गरुडो यथा।
tato'haṃ sādhu sādhviti sarvabhūtaiḥ praśaṃsitaḥ tato'ntarikṣaṃ vipulaṃ pluto'haṃ garuḍo yathā|
"Then all creatures praised me saying 'well done well done'. Then I leaped into the vast sky like Garuda.
5.58.34
छाया मे निगृहीता च न च पश्यामि किंचन।।5.58.34।। सोऽहं विहतवेगस्तु दिशो दश विलोकयन्। न किञ्चित्तत्र पश्यामि येन मेऽपहृता गतिः।।5.58.35।।
chāyā me nigṛhītā ca na ca paśyāmi kiṃcana so'haṃ vihatavegastu diśo daśa vilokayan| na kiñcittatra paśyāmi yena me'pahṛtā gatiḥ
"Then I was captured by a shadow of some one. I could not see and I reduced my speed and looked around in all the ten directions. I could not see the one who seized me.
5.58.35
छाया मे निगृहीता च न च पश्यामि किंचन।।5.58.34।। सोऽहं विहतवेगस्तु दिशो दश विलोकयन्। न किञ्चित्तत्र पश्यामि येन मेऽपहृता गतिः।।5.58.35।।
chāyā me nigṛhītā ca na ca paśyāmi kiṃcana so'haṃ vihatavegastu diśo daśa vilokayan| na kiñcittatra paśyāmi yena me'pahṛtā gatiḥ
"Then I was captured by a shadow of some one. I could not see and I reduced my speed and looked around in all the ten directions. I could not see the one who seized me.
5.58.36
ततो मे बुद्धिरुत्पन्ना किन्नाम गगने मम। ईदृशो विघ्न उत्पन्नो रूपं यत्र न दृश्यते।।5.58.36।।
tato me buddhirutpannā kinnāma gagane mama| īdṛśo vighna utpanno rūpaṃ yatra na dṛśyate
Then the thought arose in me: who is this in the sky, and what strange obstacle has arisen here, in which no form can be seen?
5.58.37
अधोभागेन मे दृष्टि श्शोचता पातिता मया। ततोऽद्राक्षमहं भीमां राक्षसीं सलिलेशयाम्।।5.58.37।।
adhobhāgena me dṛṣṭi śśocatā pātitā mayā| tato'drākṣamahaṃ bhīmāṃ rākṣasīṃ salileśayām
"Thinking so I looked down into the water and there I saw a terrific shedemon.
5.58.38
प्रहस्य च महानादमुक्तोऽहं भीमया तया। अवस्थितमसम्भ्रान्तमिदं वाक्यमशोभनम्।।5.58.38।।
prahasya ca mahānādamukto'haṃ bhīmayā tayā| avasthitamasambhrāntamidaṃ vākyamaśobhanam
"She was frightening and laughed in loud voice without any hesitation. Steadfast she uttered these ominous words to me:
5.58.39
क्वासि गन्ता महाकाय क्षुधिताया ममेप्सितः। भक्षः प्रीणय मे देहं चिरमाहारवर्जितम्।।5.58.39।।
kvāsi gantā mahākāya kṣudhitāyā mamepsitaḥ| bhakṣaḥ prīṇaya me dehaṃ ciramāhāravarjitam
'O huge monkey where are you going? I am hungry since long. I am going without food and must eat you. Make me satisfied'.
5.58.40
बाढमित्येव तां वाणीं प्रत्यगृह्णामहं ततः। अस्यप्रमाणादधिकं तस्याः कायमपूरयम्।।5.58.40।।
bāḍhamityeva tāṃ vāṇīṃ pratyagṛhṇāmahaṃ tataḥ| asyapramāṇādadhikaṃ tasyāḥ kāyamapūrayam
"I said 'well' and enlarged my body more than her mouth could hold.
5.58.41
तस्याश्चास्यं महद्भीमं वर्धते मम भक्षणे। न च मां साधु बुबुधे मम वा विकृतं कृतम्।।5.58.41।।
tasyāścāsyaṃ mahadbhīmaṃ vardhate mama bhakṣaṇe| na ca māṃ sādhu bubudhe mama vā vikṛtaṃ kṛtam
"She opened her huge mouth to eat me as she did not know that I had already assumed a huge ugly form on my own.
5.58.42
ततोऽहं विपुलं रूपं संक्षिप्य निमिषान्तरात्। तस्या हृदयमादाय प्रपतामि नभ:स्थलम्।।5.58.42।।
tato'haṃ vipulaṃ rūpaṃ saṃkṣipya nimiṣāntarāt| tasyā hṛdayamādāya prapatāmi nabha:sthalam
"In a moment I reduced from a huge form to a small one, entered her heart and sprang into the sky.
5.58.43
सा विसृष्टभुजा भीमा पपात लवणाम्भसि। मया पर्वतसङ्काशा निकृत्तहृदया सती।।5.58.43।।
sā visṛṣṭabhujā bhīmā papāta lavaṇāmbhasi| mayā parvatasaṅkāśā nikṛttahṛdayā satī
"She who resembled a mountain fell into the ocean with her arms hanging down when I pulled out her heart.
5.58.44
शृणोमि खगतानां च सिद्धानां चारणैस्सह। राक्षसी सिंहिका भीमा क्षिप्रं हनुमता हता।।5.58.44।।
śṛṇomi khagatānāṃ ca siddhānāṃ cāraṇaissaha| rākṣasī siṃhikā bhīmā kṣipraṃ hanumatā hatā
"I heard the charanas and siddhas residing in the sky talking to each other that the fierce ogres Simhika has been killed by Hanuman in a moment.
5.58.45
तां हत्वा पुनरेवाहं कृत्यमात्ययिकं स्मरन्। गत्वा चाह महध्वानं पश्यामि नगमण्डितम्।।5.58.45।। दक्षिणं तीरमुदधेर्लङ्का यत्र च सा पुरी।
tāṃ hatvā punarevāhaṃ kṛtyamātyayikaṃ smaran| gatvā cāha mahadhvānaṃ paśyāmi nagamaṇḍitam dakṣiṇaṃ tīramudadherlaṅkā yatra ca sā purī|
"Having slained Simhika, I thought of the huge feat that I have done. I remembered the big mission before me and went to the southern shore of the ocean and saw Lanka full of trees.
5.58.46
अस्तं दिनकरे याते रक्षसां निलयं पुरम्।।5.58.46।। प्रविष्टोऽहमविज्ञातो रक्षोभिर्भीमविक्रमैः।
astaṃ dinakare yāte rakṣasāṃ nilayaṃ puram praviṣṭo'hamavijñāto rakṣobhirbhīmavikramaiḥ|
After the sun had set, I, of fierce valour, entered unnoticed the guarded city, the abode of the demons.
5.58.47
तत्र प्रविशतश्चापि कल्पान्तघनसन्निभा।।5.58.47।। अट्टहासं विमुञ्चन्ती नारी काप्युत्थिता पुरः।
tatra praviśataścāpi kalpāntaghanasannibhā aṭṭahāsaṃ vimuñcantī nārī kāpyutthitā puraḥ|
As I entered the city, a woman like a doomsday cloud rose up before me, yelling and laughing wildly, opposing me.
5.58.48
जिघांसन्तीं ततस्तां तु ज्वलदग्निशिरोरुहाम्।।5.58.48।। सव्यमुष्टिप्रहारेण पराजित्य सुभैरवाम्। प्रदोषकाले प्रविशं भीतयाऽहं तयोदितः।।5.58.49।।
jighāṃsantīṃ tatastāṃ tu jvaladagniśiroruhām savyamuṣṭiprahāreṇa parājitya subhairavām| pradoṣakāle praviśaṃ bhītayā'haṃ tayoditaḥ
"Then the frightening form, with its hair burning like sacrificial fire, emerged to kill me. I defeated her hittting with my left fist and entered the city at sunset time.
5.58.49
जिघांसन्तीं ततस्तां तु ज्वलदग्निशिरोरुहाम्।।5.58.48।। सव्यमुष्टिप्रहारेण पराजित्य सुभैरवाम्। प्रदोषकाले प्रविशं भीतयाऽहं तयोदितः।।5.58.49।।
jighāṃsantīṃ tatastāṃ tu jvaladagniśiroruhām savyamuṣṭiprahāreṇa parājitya subhairavām| pradoṣakāle praviśaṃ bhītayā'haṃ tayoditaḥ
"Then the frightening form, with its hair burning like sacrificial fire, emerged to kill me. I defeated her hittting with my left fist and entered the city at sunset time.
5.58.50
अहं लङ्कापुरी वीर निर्जिता विक्रमेण ते। यस्मात्तस्माद्विजेतासि सर्वरक्षांस्यशेषतः।।5.58.50।।
ahaṃ laṅkāpurī vīra nirjitā vikrameṇa te| yasmāttasmādvijetāsi sarvarakṣāṃsyaśeṣataḥ
'O hero I am the presiding deity of Lanka whom you have won by your valour. Therefore you will win many demons she foretold.
5.58.51
तत्राहं सर्वरात्रं तु विचिन्वन् जनकात्मजाम्। रावणान्तःपुरगतो न चापश्यं सुमध्यमाम्।।5.58.51।।
tatrāhaṃ sarvarātraṃ tu vicinvan janakātmajām| rāvaṇāntaḥpuragato na cāpaśyaṃ sumadhyamām
"There when I went to the harem of Ravana and searched all night, I did not find the fairwaisted Janaka's daughter.
5.58.52
तत स्सीतामपश्यंस्तु रावणस्य निवेशने। शोकसागरमासाद्य न पारमुपलक्षये।।5.58.52।।
tata ssītāmapaśyaṃstu rāvaṇasya niveśane| śokasāgaramāsādya na pāramupalakṣaye
"Not able to find Sita at the residence of Ravana I was immersed in an ocean of endless sorrow and did not know what to do.
5.58.53
शोचता च मया दृष्टं प्राकारेण समावृतम्। काञ्चनेन विकृष्टेन गृहोपवनमुत्तमम्।।5.58.53।।
śocatā ca mayā dṛṣṭaṃ prākāreṇa samāvṛtam| kāñcanena vikṛṣṭena gṛhopavanamuttamam
"While worrying like that I saw a long golden boundary wall surrounding a splendid home garden. (upabana)
5.58.54
स प्राकारमवप्लुत्य पश्यामि बहुपादपम्। अशोकवनिकामध्ये शिंशुपापादपो महान्।।5.58.54।। तमारुह्य च पश्यामि काञ्चनं कदलीवनम्।
sa prākāramavaplutya paśyāmi bahupādapam| aśokavanikāmadhye śiṃśupāpādapo mahān tamāruhya ca paśyāmi kāñcanaṃ kadalīvanam|
"I crossed that boundary wall and saw many kinds of trees and in the midst of that Ashoka garden, a huge Simsupa tree. I ascended it and saw rows of banana plants.
5.58.55
अदूरे शिंशुपावृक्षात्पश्यामि वरवर्णिनीम्।।5.58.55।। श्यामां कमलपत्राक्षीमुपवासकृशाननाम्। तदेकवासस्संवीतां रजोध्वस्तशिरोरुहाम्।।5.58.56।। शोकसन्तापदीनाङ्गीं सीतां भर्तृहिते स्थिताम्। राक्षसीभिर्विरूपाभिः क्रूराभिरभिसंवृताम्।।5.58.57।। मांसशोणितभक्षाभिर्व्याघ्रीभिर्हरिणीमिव।
adūre śiṃśupāvṛkṣātpaśyāmi varavarṇinīm śyāmāṃ kamalapatrākṣīmupavāsakṛśānanām| tadekavāsassaṃvītāṃ rajodhvastaśiroruhām śokasantāpadīnāṅgīṃ sītāṃ bhartṛhite sthitām| rākṣasībhirvirūpābhiḥ krūrābhirabhisaṃvṛtām māṃsaśoṇitabhakṣābhirvyāghrībhirhariṇīmiva|
"Not far from the Simsupa tree I saw beautiful Sita, of dark complexion, with eyes like lotus petals, whose face was emaciated due to fasting, wearing only a single sari (the same one since her abduction) her locks filled with dust, pathetic looking, immersed in sorrow, meditating on her husband seated like a doe encircled by tigresses, surrounded by ugly and cruel shedemons fed on flesh and blood.
5.58.56
अदूरे शिंशुपावृक्षात्पश्यामि वरवर्णिनीम्।।5.58.55।। श्यामां कमलपत्राक्षीमुपवासकृशाननाम्। तदेकवासस्संवीतां रजोध्वस्तशिरोरुहाम्।।5.58.56।। शोकसन्तापदीनाङ्गीं सीतां भर्तृहिते स्थिताम्। राक्षसीभिर्विरूपाभिः क्रूराभिरभिसंवृताम्।।5.58.57।। मांसशोणितभक्षाभिर्व्याघ्रीभिर्हरिणीमिव।
adūre śiṃśupāvṛkṣātpaśyāmi varavarṇinīm śyāmāṃ kamalapatrākṣīmupavāsakṛśānanām| tadekavāsassaṃvītāṃ rajodhvastaśiroruhām śokasantāpadīnāṅgīṃ sītāṃ bhartṛhite sthitām| rākṣasībhirvirūpābhiḥ krūrābhirabhisaṃvṛtām māṃsaśoṇitabhakṣābhirvyāghrībhirhariṇīmiva|
"Not far from the Simsupa tree I saw beautiful Sita, of dark complexion, with eyes like lotus petals, whose face was emaciated due to fasting, wearing only a single sari (the same one since her abduction) her locks filled with dust, pathetic looking, immersed in sorrow, meditating on her husband seated like a doe encircled by tigresses, surrounded by ugly and cruel shedemons fed on flesh and blood.
5.58.57
अदूरे शिंशुपावृक्षात्पश्यामि वरवर्णिनीम्।।5.58.55।। श्यामां कमलपत्राक्षीमुपवासकृशाननाम्। तदेकवासस्संवीतां रजोध्वस्तशिरोरुहाम्।।5.58.56।। शोकसन्तापदीनाङ्गीं सीतां भर्तृहिते स्थिताम्। राक्षसीभिर्विरूपाभिः क्रूराभिरभिसंवृताम्।।5.58.57।। मांसशोणितभक्षाभिर्व्याघ्रीभिर्हरिणीमिव।
adūre śiṃśupāvṛkṣātpaśyāmi varavarṇinīm śyāmāṃ kamalapatrākṣīmupavāsakṛśānanām| tadekavāsassaṃvītāṃ rajodhvastaśiroruhām śokasantāpadīnāṅgīṃ sītāṃ bhartṛhite sthitām| rākṣasībhirvirūpābhiḥ krūrābhirabhisaṃvṛtām māṃsaśoṇitabhakṣābhirvyāghrībhirhariṇīmiva|
"Not far from the Simsupa tree I saw beautiful Sita, of dark complexion, with eyes like lotus petals, whose face was emaciated due to fasting, wearing only a single sari (the same one since her abduction) her locks filled with dust, pathetic looking, immersed in sorrow, meditating on her husband seated like a doe encircled by tigresses, surrounded by ugly and cruel shedemons fed on flesh and blood.
5.58.58
सा मया राक्षसीमध्ये तर्ज्यमाना मुहुर्मुहुः।।5.58.58।। एकवेणीधरा दीना भर्तृचिन्तापरायणा। भूमिशय्या विवर्णाङ्गी पद्मिनीव हिमागमे।।5.58.59।। रावणाद्विनिवृत्तार्था मर्तव्यकृतनिश्चया। कथञ्चिन्मृगशाबाक्षी तूर्णमासादिता मया।।5.58.60।।
sā mayā rākṣasīmadhye tarjyamānā muhurmuhuḥ ekaveṇīdharā dīnā bhartṛcintāparāyaṇā| bhūmiśayyā vivarṇāṅgī padminīva himāgame rāvaṇādvinivṛttārthā martavyakṛtaniścayā| kathañcinmṛgaśābākṣī tūrṇamāsāditā mayā
After much searching I at last beheld her amid the demonesses, repeatedly intimidated—wearing a single braid, miserable, absorbed in thought of her husband, pale from lying on the bare ground like a lotus at winter's onset, turned away from Ravana and resolved to die.
5.58.59
सा मया राक्षसीमध्ये तर्ज्यमाना मुहुर्मुहुः।।5.58.58।। एकवेणीधरा दीना भर्तृचिन्तापरायणा। भूमिशय्या विवर्णाङ्गी पद्मिनीव हिमागमे।।5.58.59।। रावणाद्विनिवृत्तार्था मर्तव्यकृतनिश्चया। कथञ्चिन्मृगशाबाक्षी तूर्णमासादिता मया।।5.58.60।।
sā mayā rākṣasīmadhye tarjyamānā muhurmuhuḥ ekaveṇīdharā dīnā bhartṛcintāparāyaṇā| bhūmiśayyā vivarṇāṅgī padminīva himāgame rāvaṇādvinivṛttārthā martavyakṛtaniścayā| kathañcinmṛgaśābākṣī tūrṇamāsāditā mayā
After much searching I at last beheld her amid the demonesses, repeatedly intimidated—wearing a single braid, miserable, absorbed in thought of her husband, pale from lying on the bare ground like a lotus at winter's onset, turned away from Ravana and resolved to die.
5.58.60
सा मया राक्षसीमध्ये तर्ज्यमाना मुहुर्मुहुः।।5.58.58।। एकवेणीधरा दीना भर्तृचिन्तापरायणा। भूमिशय्या विवर्णाङ्गी पद्मिनीव हिमागमे।।5.58.59।। रावणाद्विनिवृत्तार्था मर्तव्यकृतनिश्चया। कथञ्चिन्मृगशाबाक्षी तूर्णमासादिता मया।।5.58.60।।
sā mayā rākṣasīmadhye tarjyamānā muhurmuhuḥ ekaveṇīdharā dīnā bhartṛcintāparāyaṇā| bhūmiśayyā vivarṇāṅgī padminīva himāgame rāvaṇādvinivṛttārthā martavyakṛtaniścayā| kathañcinmṛgaśābākṣī tūrṇamāsāditā mayā
After much searching I at last beheld her amid the demonesses, repeatedly intimidated—wearing a single braid, miserable, absorbed in thought of her husband, pale from lying on the bare ground like a lotus at winter's onset, turned away from Ravana and resolved to die.
5.58.61
तां दृष्ट्वा तादृशीं नारीं रामपत्नीं यशस्विनीम्। तत्रैव शिंशुपावृक्षे पश्यन्नहमवस्थितः।।5.58.61।।
tāṃ dṛṣṭvā tādṛśīṃ nārīṃ rāmapatnīṃ yaśasvinīm| tatraiva śiṃśupāvṛkṣe paśyannahamavasthitaḥ
"I remained there looking on that renowned wife of Rama from the Simsupa tree.
5.58.62
ततो हलहलाशब्दं काञ्चीनूपुरमिश्रितम्। शृणोम्यधिकगम्भीरं रावणस्य निवेशने।।5.58.62।।
tato halahalāśabdaṃ kāñcīnūpuramiśritam| śṛṇomyadhikagambhīraṃ rāvaṇasya niveśane
"Then I heard a deep sound mixed with jingling golden girdles and anklets coming from Ravana's residence.
5.58.63
ततोऽहं परमोद्विग्नः स्वं रूपं प्रत्यसंहरम्। अहं तु शिंशुपावृक्षे पक्षीव गहने स्थितः।।5.58.63।।
tato'haṃ paramodvignaḥ svaṃ rūpaṃ pratyasaṃharam| ahaṃ tu śiṃśupāvṛkṣe pakṣīva gahane sthitaḥ
"I was scared and contracted my body size and stood on the Simsupa tree like a bird in the sky.
5.58.64
ततो रावणदाराश्च रावणश्च महाबलः। तं देशं समनुप्राप्ता यत्र सीताऽभवत् स्थिता।।5.58.64।।
tato rāvaṇadārāśca rāvaṇaśca mahābalaḥ| taṃ deśaṃ samanuprāptā yatra sītā'bhavat sthitā
"Then arrived the powerful Ravana with his consorts to that place where Sita was and stood there.
5.58.65
तं दृष्ट्वाथ वरारोहा सीता रक्षोगणेश्वरम्। सङ्कुच्योरूस्तनौ पीनौ बाहुभ्यां परिरभ्य च।।5.58.65।।
taṃ dṛṣṭvātha varārohā sītā rakṣogaṇeśvaram| saṅkucyorūstanau pīnau bāhubhyāṃ parirabhya ca
"On seeing Ravana, the king of demons, beautiful Sita, full of fear hid her face and plump breasts between her thighs.
5.58.66
वित्रस्तां परमोद्विग्नां वीक्षमाणां ततस्ततः। त्राणं किञ्चिदपश्यन्तीं वेपमानां तपस्विनीम्।।5.58.66।। तामुवाच दशग्रीवस्सीतां परमदुःखिताम्। अवाक्चिराः प्रपतितो बहुमन्यस्व मामिति।।5.58.67।।
vitrastāṃ paramodvignāṃ vīkṣamāṇāṃ tatastataḥ| trāṇaṃ kiñcidapaśyantīṃ vepamānāṃ tapasvinīm tāmuvāca daśagrīvassītāṃ paramaduḥkhitām| avākcirāḥ prapatito bahumanyasva māmiti
"Sita was full of fear and worry, looked here and there without any protector to pacify. She was trembling in fear. To that Sita, the tenheaded Ravana bent his head down and said, 'trust me and respect me'.
5.58.67
वित्रस्तां परमोद्विग्नां वीक्षमाणां ततस्ततः। त्राणं किञ्चिदपश्यन्तीं वेपमानां तपस्विनीम्।।5.58.66।। तामुवाच दशग्रीवस्सीतां परमदुःखिताम्। अवाक्चिराः प्रपतितो बहुमन्यस्व मामिति।।5.58.67।।
vitrastāṃ paramodvignāṃ vīkṣamāṇāṃ tatastataḥ| trāṇaṃ kiñcidapaśyantīṃ vepamānāṃ tapasvinīm tāmuvāca daśagrīvassītāṃ paramaduḥkhitām| avākcirāḥ prapatito bahumanyasva māmiti
"Sita was full of fear and worry, looked here and there without any protector to pacify. She was trembling in fear. To that Sita, the tenheaded Ravana bent his head down and said, 'trust me and respect me'.
5.58.68
यदि चेत्त्वं तु दर्पान्मां नाभिनन्दसि गर्विते। द्वौ मासावन्तरं सीते पास्यामि रुधिरं तव।।5.58.68।।
yadi cettvaṃ tu darpānmāṃ nābhinandasi garvite| dvau māsāvantaraṃ sīte pāsyāmi rudhiraṃ tava
'O Sita if in your pride, you do not respect me, I will see (drink) your blood in two months.
5.58.69
एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य रावणस्य दुरात्मनः। उवाच परमक्रुद्धा सीता वचनमुत्तमम्।।5.58.69।।
etacchrutvā vacastasya rāvaṇasya durātmanaḥ| uvāca paramakruddhā sītā vacanamuttamam
"Hearing the words of evilminded Ravana, Sita became very angry and spoke these approprate words:
5.58.70
राक्षसाधम रामस्य भार्याममिततेजसः। इक्ष्वाकुकुलनाथस्य स्नुषां दशरथस्य च।।5.58.70।। अवाच्यं वदतो जिह्वा कथं न पतिता तव।
rākṣasādhama rāmasya bhāryāmamitatejasaḥ| ikṣvākukulanāthasya snuṣāṃ daśarathasya ca avācyaṃ vadato jihvā kathaṃ na patitā tava|
'O lowly demon I am the wife of valiant Rama and daughterinlaw of Dasaratha, the king of Ikshvaku race. How is it your tongue that spoke unspeakable words has not fallen down?
5.58.71
किञ्चिद्वीर्यं तवानार्य यो मां भर्तुरसन्निधौ।।5.58.71।। अपहृत्याऽऽगतः पाप ते नादृष्टो महात्मना।
kiñcidvīryaṃ tavānārya yo māṃ bharturasannidhau apahṛtyā''gataḥ pāpa te nādṛṣṭo mahātmanā|
'O ignoble one when my husband was away, you came and abducted me unseen by the great Rama. You do not have even a little courage (to win me through a straight fight).
5.58.72
न त्वं रामस्य सदृशो दास्येऽप्यस्य न युज्यसे।।5.58.72।। यज्ञीय स्सत्यवादी च रणश्लाघी च राघवः।
na tvaṃ rāmasya sadṛśo dāsye'pyasya na yujyase yajñīya ssatyavādī ca raṇaślāghī ca rāghavaḥ|
'You are not equal to Rama and not even fit to be his servant. He does yagnas and always abides in truth. He is valiant in war.
5.58.73
जानक्या परुषं वाक्यमेवमुक्तो दशाननः।।5.58.73।। जज्वाल सहसा कोपाच्चितास्थ इव पावकः।
jānakyā paruṣaṃ vākyamevamukto daśānanaḥ jajvāla sahasā kopāccitāstha iva pāvakaḥ|
"Thus addressed harshly by Janaki, the tenheaded Ravana blazed up in anger suddenly like the flame of the funeral pyre.
5.58.74
विवृत्य नयने क्रूरे मुष्टिमुद्यम्य दक्षिणम्।।5.58.74।। मैथिलीं हन्तुमारब्ध: स्त्रीभिर्हाहाकृतं तदा।
vivṛtya nayane krūre muṣṭimudyamya dakṣiṇam maithilīṃ hantumārabdha: strībhirhāhākṛtaṃ tadā|
"Then the wicked Ravana raised his eyebrows and his right fist to strike at Sita and even the shedemon there raised their voice saying, ' alas, alas '
5.58.75
स्त्रीणां मध्यात्समुत्पत्य तस्य भार्या दुरात्मनः।।5.58.75।। वरा मन्दोदरी नाम तया स प्रतिषेधितः।
strīṇāṃ madhyātsamutpatya tasya bhāryā durātmanaḥ varā mandodarī nāma tayā sa pratiṣedhitaḥ|
"Evilminded Ravana's wife Mandodari, a noble one among women came forward from the midst and prevented him.
5.58.76
उक्तश्च मधुरां वाणीं तया स मदनार्दितः।।5.58.76।। सीतया तव किं कार्यं महेन्द्रसमविक्रमः।
uktaśca madhurāṃ vāṇīṃ tayā sa madanārditaḥ sītayā tava kiṃ kāryaṃ mahendrasamavikramaḥ|
"She spoke sweetly to Ravana, who was tormented by the god of love saying, 'For what purpose do you desire Sita? You are equal to Mahendra in might'.
5.58.77
देवगन्धर्वकन्याभिर्यक्षकन्याभिरेव च।।5.58.77।। सार्धं प्रभो रमस्वेह सीतया किं करिष्यसि।
devagandharvakanyābhiryakṣakanyābhireva ca sārdhaṃ prabho ramasveha sītayā kiṃ kariṣyasi|
'O lord you enjoy with the daughters of gods, gandharvas and even the young ladies of yakshas. Why do you need Sita?'
5.58.78
ततस्ताभिस्समेताभिर्नारीभिस्स महाबलः।।5.58.78।। प्रसाद्य सहसा नीतो भवनं स्वं निशाचरः।
tatastābhissametābhirnārībhissa mahābalaḥ prasādya sahasā nīto bhavanaṃ svaṃ niśācaraḥ|
"Then all the women got together and stopped the mighty nightranger, Ravana and quickly took him back to his mansion.
5.58.79
याते तस्मिन् दशग्रीवे राक्षस्यो विकृताननाः।।5.58.79।। सीतां निर्भर्त्सयामासुर्वाक्यैः क्रूरैस्सुदारुणैः।
yāte tasmin daśagrīve rākṣasyo vikṛtānanāḥ sītāṃ nirbhartsayāmāsurvākyaiḥ krūraissudāruṇaiḥ|
When that ten-headed one had gone, the ugly-faced demonesses threatened Sita with cruel and frightful words.
5.58.80
तृणवद्भाषितं तासां गणयामास जानकी।।5.58.80।। गर्जितं च तदा तासां सीतां प्राप्य निरर्थकम्।
tṛṇavadbhāṣitaṃ tāsāṃ gaṇayāmāsa jānakī garjitaṃ ca tadā tāsāṃ sītāṃ prāpya nirarthakam|
"Janaki did not care for their words of threat, as though they were a blade of grass and of no use to her.
5.58.81
वृथागर्जितनिश्चेष्टा राक्षस्यः पिशिताशनाः।।5.58.81।। रावणाय शशंसुस्ताः सीताध्यवसितं महत्।
vṛthāgarjitaniśceṣṭā rākṣasyaḥ piśitāśanāḥ rāvaṇāya śaśaṃsustāḥ sītādhyavasitaṃ mahat|
"Since the threatenings of the shedemons were of no use the ogresses who live on flesh and blood reported to Ravana about great Sita's formidable determination.
5.58.82
ततस्तास्सहितास्सर्वा निहताशा निरुद्यमाः।।5.58.82।। परिक्षिप्य समन्तात्तां निद्रावशमुपागताः।
tatastāssahitāssarvā nihatāśā nirudyamāḥ parikṣipya samantāttāṃ nidrāvaśamupāgatāḥ|
"Then all of them gave up hope of their efforts and scattered around her, succumbed to sleep.
5.58.83
तासु चैव प्रसुप्तासु सीता भर्तृहिते रता।।5.58.83।। विलप्य करुणं दीना प्रशुशोच सुदुःखिता।
tāsu caiva prasuptāsu sītā bhartṛhite ratā vilapya karuṇaṃ dīnā praśuśoca suduḥkhitā|
When they had fallen asleep, the devoted Sita, miserable and grief-stricken, lamented pitifully.
5.58.84
तासां मध्यात्समुत्थाय त्रिजटा वाक्यमब्रवीत्।।5.58.84।। आत्मानं खादत क्षिप्रं न सीता विनशिष्यति। जनकस्यात्मजा साध्वी स्नुषा दशरथस्य च।।5.58.85।।
tāsāṃ madhyātsamutthāya trijaṭā vākyamabravīt ātmānaṃ khādata kṣipraṃ na sītā vinaśiṣyati| janakasyātmajā sādhvī snuṣā daśarathasya ca
"From the midst of all of them got up Trijata, saying, 'You eat me if you like. Know that Janaka's daughter is a chaste woman and is the daughterinlaw of Dasaratha. She cannot be destroyed'.
5.58.85
तासां मध्यात्समुत्थाय त्रिजटा वाक्यमब्रवीत्।।5.58.84।। आत्मानं खादत क्षिप्रं न सीता विनशिष्यति। जनकस्यात्मजा साध्वी स्नुषा दशरथस्य च।।5.58.85।।
tāsāṃ madhyātsamutthāya trijaṭā vākyamabravīt ātmānaṃ khādata kṣipraṃ na sītā vinaśiṣyati| janakasyātmajā sādhvī snuṣā daśarathasya ca
"From the midst of all of them got up Trijata, saying, 'You eat me if you like. Know that Janaka's daughter is a chaste woman and is the daughterinlaw of Dasaratha. She cannot be destroyed'.
5.58.86
स्वप्नो ह्यद्य मया दृष्टो दारुणो रोमहर्षणः। रक्षसां च विनाशाय भर्तुरस्या जयाय च।।5.58.86।।
svapno hyadya mayā dṛṣṭo dāruṇo romaharṣaṇaḥ| rakṣasāṃ ca vināśāya bharturasyā jayāya ca
'Today I saw in my dream, a dreadful and horripilating scene of destruction of demons and even victory of Sita's husband.
5.58.87
अलमस्मात्परित्रातुं राघवाद्राक्षसीगणम्। अभियाचाम वैदेहीमेतद्धि मम रोचते।।5.58.87।।
alamasmātparitrātuṃ rāghavādrākṣasīgaṇam| abhiyācāma vaidehīmetaddhi mama rocate
'To protect the demon clan from destruction by Rama, it is enough if we beg her (pardon). Indeed, I think that way.
5.58.88
यस्या ह्येवंविधस्स्वप्नो दुःखितायाः प्रदृश्यते। सा दुःखैर्विविधैर्मुक्ता सुखमाप्नोत्यनुत्तमम्।।5.58.88।। प्रणिपातप्रसन्ना हि मैथिली जनकात्मजा।
yasyā hyevaṃvidhassvapno duḥkhitāyāḥ pradṛśyate| sā duḥkhairvividhairmuktā sukhamāpnotyanuttamam praṇipātaprasannā hi maithilī janakātmajā|
'Whoever in a sorrowful state sees such kind of dream, would be not only relieved of all sorrows but will experience immense happiness. Janaka's daughter Sita will bless us with protection if we pray her.
5.58.89
ततस्सा ह्रीमती बाला भर्तुर्विजयहर्षिता।।5.58.89।। अवोचद्यदि तत्तथ्यं भवेयं शरणं हि वः।
tatassā hrīmatī bālā bharturvijayaharṣitā avocadyadi tattathyaṃ bhaveyaṃ śaraṇaṃ hi vaḥ|
'On hearing the words (of Trijata) that 'Rama will succeed', young and bashful Sita felt happy and said that 'If it comes true I will protect thee'.
5.58.90
तां चाहं तादृशीं दृष्ट्वा सीताया दारुणां दशाम्। चिन्तयामास विक्रान्तो न च मे निर्वृतं मनः।।5.58.90।।
tāṃ cāhaṃ tādṛśīṃ dṛṣṭvā sītāyā dāruṇāṃ daśām| cintayāmāsa vikrānto na ca me nirvṛtaṃ manaḥ
"Seeing Sita's deplorable state, her illluck and her dread, I began to worry and had no peace of mind.
5.58.91
सम्भाषणार्थं च मया जानक्याश्चिन्तितो विधिः।।5.58.91।। इक्ष्वाकूणां हि वंशस्तु ततो मम पुरस्कृतः।
sambhāṣaṇārthaṃ ca mayā jānakyāścintito vidhiḥ ikṣvākūṇāṃ hi vaṃśastu tato mama puraskṛtaḥ|
"I thought of a strategy to enter into conversation with Janaki that is to praise the Ikshvaku race.
5.58.92
श्रुत्वा तु गदितां वाचं राजर्षिगणपूजिताम्।।5.58.92।। प्रत्यभाषत मां देवी बाष्पैः पिहितलोचना।
śrutvā tu gaditāṃ vācaṃ rājarṣigaṇapūjitām pratyabhāṣata māṃ devī bāṣpaiḥ pihitalocanā|
"The divine lady heard my enumeration, sanctifying the royal seers. She replied me, with her eyes blinded by tears:
5.58.93
कस्त्वं केन कथं चेह प्राप्तो वानरपुङ्गवः।।5.58.93।। का च रामेण ते प्रीतिस्तन्मे शंसितुमर्हसि।
kastvaṃ kena kathaṃ ceha prāpto vānarapuṅgavaḥ kā ca rāmeṇa te prītistanme śaṃsitumarhasi|
"O foremost of vanaras who are you? Why and how have you come here? How did you make friendship with Rama? Tell me all that in detail.
5.58.94
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा ह्यहमप्यब्रुवं वचः।।5.58.94।। देवि रामस्य भर्तुस्ते सहायो भीमविक्रमः। सुग्रीवो नाम विक्रान्तो वानरेन्द्रो महाबलः।।5.58.95।।
tasyāstadvacanaṃ śrutvā hyahamapyabruvaṃ vacaḥ devi rāmasya bhartuste sahāyo bhīmavikramaḥ| sugrīvo nāma vikrānto vānarendro mahābalaḥ
"Hearing her I also said, 'O queen Sugriva, the warrior of fierce valour and king of monkeys developed friendship with your husband'.
5.58.95
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा ह्यहमप्यब्रुवं वचः।।5.58.94।। देवि रामस्य भर्तुस्ते सहायो भीमविक्रमः। सुग्रीवो नाम विक्रान्तो वानरेन्द्रो महाबलः।।5.58.95।।
tasyāstadvacanaṃ śrutvā hyahamapyabruvaṃ vacaḥ devi rāmasya bhartuste sahāyo bhīmavikramaḥ| sugrīvo nāma vikrānto vānarendro mahābalaḥ
"Hearing her I also said, 'O queen Sugriva, the warrior of fierce valour and king of monkeys developed friendship with your husband'.
5.58.96
तस्य मां विद्धि भृत्यं त्वं हनुमन्तमिहागतम्। भर्त्राहं प्रेषितस्तुभ्यं रामेणाक्लिष्टकर्मणा।।5.58.96।।
tasya māṃ viddhi bhṛtyaṃ tvaṃ hanumantamihāgatam| bhartrāhaṃ preṣitastubhyaṃ rāmeṇākliṣṭakarmaṇā
'I came here as a servant sent by your tireless husband to find you.
5.58.97
इदं च पुरुषव्याघ्रः श्रीमान् दाशरथिः स्वयम्। अङ्गुलीयमभिज्ञानमदात्तुभ्यं यशस्विनि।।5.58.97।।
idaṃ ca puruṣavyāghraḥ śrīmān dāśarathiḥ svayam| aṅgulīyamabhijñānamadāttubhyaṃ yaśasvini
'O glorious lady the tiger among men, the illustrious son of Dasaratha himself sent this ring to you as a taken of identity.
5.58.98
तदिच्छामि त्वयाऽऽज्ञप्तं देवि किं करवाण्यहम्। रामलक्ष्मणयोः पार्श्वं नयामि त्वां किमुत्तरम्।।5.58.98।।
tadicchāmi tvayā''jñaptaṃ devi kiṃ karavāṇyaham| rāmalakṣmaṇayoḥ pārśvaṃ nayāmi tvāṃ kimuttaram
'O venerable lady I seek your order. What should I do? Should I take you to Rama and Lakshmana? What do you say?
5.58.99
एतच्छ्रुत्वा विदित्वा च सीता जनकनन्दिनी। आहरावणमुत्साद्य राघवो मां नयत्विति।।5.58.99।।
etacchrutvā viditvā ca sītā janakanandinī| āharāvaṇamutsādya rāghavo māṃ nayatviti
"Having heard all that (Hanuman said) Sita, the delight of Janaka thought over and said, 'Rama should kill Ravana and take me'.
5.58.100
प्रणम्य शिरसा देवीं महमार्यामनिन्दिताम्। राघवस्य मनोह्लादमभिज्ञानमयाचिषम्।।5.58.100।।
praṇamya śirasā devīṃ mahamāryāmaninditām| rāghavasya manohlādamabhijñānamayāciṣam
"Then bowing down I saluted the noble and blameless queen Sita to give a signet, which would be very pleasing to Rama.
5.58.101
अथ मामब्रवीत्सीता गृह्यतामयमुत्तमः। मणिर्येन महाबाहू रामस्त्वां बहुमन्यते।।5.58.101।।
atha māmabravītsītā gṛhyatāmayamuttamaḥ| maṇiryena mahābāhū rāmastvāṃ bahumanyate
"Sita then said to me, 'Take this best of gems and present it to the longarmed Rama as a token'.
5.58.102
इत्युक्त्वा तु वरारोहा मणिप्रवरमद्भुतम्। प्रायच्छत्परमोद्विग्ना वाचा मां सन्दिदेशह।।5.58.102।।
ityuktvā tu varārohā maṇipravaramadbhutam| prāyacchatparamodvignā vācā māṃ sandideśaha
"Having said so, the noble lady delivered a wonderful jewel with supreme message to me in a sorrowful mood.
5.58.103
ततस्तस्यै प्रणम्याहं राजपुत्र्यै समाहितः। प्रदक्षिणं परिक्राममिहाभ्युद्गतमानसः।।5.58.103।।
tatastasyai praṇamyāhaṃ rājaputryai samāhitaḥ| pradakṣiṇaṃ parikrāmamihābhyudgatamānasaḥ
"Reminded by her again (that Rama should turn up soon to take her), I offered reverential salutations by circumambulating her.
5.58.104
उक्तोऽहं पुनरेवेदं निश्चित्य मनसा तया। हनुमन्मम वृत्तान्तं वक्तुमर्हसि राघवे।।5.58.104।।
ukto'haṃ punarevedaṃ niścitya manasā tayā| hanumanmama vṛttāntaṃ vaktumarhasi rāghave
Having resolved it in her mind, she spoke to me once more: Hanuman, you ought to relate my plight to Rama.
5.58.105
यथा श्रुत्वैव न चिरात्तावुभौ रामलक्ष्मणौ। सुग्रीवसहितौ वीरावुपेयातां तथा कुरु।।5.58.105।।
yathā śrutvaiva na cirāttāvubhau rāmalakṣmaṇau| sugrīvasahitau vīrāvupeyātāṃ tathā kuru
'O heroic Hanuman narrate in such a way that by hearing you both Rama and Lakshmana will come here soon, accompanied by Sugriva.
5.58.106
यद्यन्यथा भवेदेतद्द्वौ मासौ जीवितं मम। न मां द्रक्ष्यति काकुत्स्थो म्रिये साहमनाथवत्।।5.58.106।।
yadyanyathā bhavedetaddvau māsau jīvitaṃ mama| na māṃ drakṣyati kākutstho mriye sāhamanāthavat
'Otherwise with none to protect me, I will live only for two months.I will die like an orphan and he will not see me'.
5.58.107
तच्छ्रुत्वा करुणं वाक्यं क्रोधो मामभ्यवर्तत। उत्तरं च मया दृष्टं कार्यशेषमनन्तरम्।।5.58.107।।
tacchrutvā karuṇaṃ vākyaṃ krodho māmabhyavartata| uttaraṃ ca mayā dṛṣṭaṃ kāryaśeṣamanantaram
"When I heard her pathetic appeal, I was overtaken by anger. I perceived the task left over for me to do.
5.58.108
ततोऽवर्धत मे कायस्तदा पर्वतसन्निभः। युद्धकाङ्क्षी वनं तच्च विनाशयितुमारभे।।5.58.108।।
tato'vardhata me kāyastadā parvatasannibhaḥ| yuddhakāṅkṣī vanaṃ tacca vināśayitumārabhe
"Thereafter, I increased my body to the size of a mountain, intent on fighting and started destroying the pleasure garden.
5.58.109
तद्भग्नं वनषण्डं तु भ्रान्तत्रस्तमृगद्विजम्। प्रतिबुद्धा निरीक्षन्ते राक्षस्यो विकृताननाः।।5.58.109।।
tadbhagnaṃ vanaṣaṇḍaṃ tu bhrāntatrastamṛgadvijam| pratibuddhā nirīkṣante rākṣasyo vikṛtānanāḥ
"Those uglyfaced ogresses woke up and saw the devastated garden and terrified beasts and birds.
5.58.110
मां च दृष्ट्वा वने तस्मिन् समागम्य ततस्ततः। ता स्समभ्यागताः क्षिप्रं रावणायाचचक्षिरे।।5.58.110।।
māṃ ca dṛṣṭvā vane tasmin samāgamya tatastataḥ| tā ssamabhyāgatāḥ kṣipraṃ rāvaṇāyācacakṣire
Seeing me in that garden and gathering from here and there, the demonesses at once understood and reported it to Ravana.
5.58.111
राजस्वनमिदं दुर्गं तव भग्नं दुरात्मना। वानरेण ह्यविज्ञाय तव वीर्यं महाबल।।5.58.111।।
rājasvanamidaṃ durgaṃ tava bhagnaṃ durātmanā| vānareṇa hyavijñāya tava vīryaṃ mahābala
'O powerful king an evilminded vanara has destroyed the inaccessible pleasure garden not knowing your valour.
5.58.112
दुर्बुद्धेस्तस्य राजेन्द्र तव विप्रियकारिणः। वधमाज्ञापय क्षिप्रं यथासौ विलयं व्रजेत्।।5.58.112।।
durbuddhestasya rājendra tava vipriyakāriṇaḥ| vadhamājñāpaya kṣipraṃ yathāsau vilayaṃ vrajet
'O king may orders be issued to kill this wickedminded vanara wandering aimlessly. He has done contrary to your interest.
5.58.113
तच्छ्रुत्वा राक्षसेन्द्रेण विसृष्टा भृशदुर्जयाः। राक्षसाः किङ्करा नाम रावणस्य मनोनुगाः।।5.58.113।।
tacchrutvā rākṣasendreṇa visṛṣṭā bhṛśadurjayāḥ| rākṣasāḥ kiṅkarā nāma rāvaṇasya manonugāḥ
"Ravana, lord of the demons having heard (the ogresses) sent invincible ogres called kinkaras who know his mind.
5.58.114
तेषामशीतिसाहस्रं शूलमुद्गरपाणिनाम्। मया तस्मिन्वनोद्देशे परिघेण निषूदितम्।।5.58.114।।
teṣāmaśītisāhasraṃ śūlamudgarapāṇinām| mayā tasminvanoddeśe parigheṇa niṣūditam
"I killed with an iron bar a battalion of eighty thousand demons who were guarding the garden with tridents and maces.
5.58.115
तेषां तु हतशेषा ये ते गत्वा लघुविक्रमाः। निहतं च महत्सैन्यं रावणायाचचक्षिरे।।5.58.115।।
teṣāṃ tu hataśeṣā ye te gatvā laghuvikramāḥ| nihataṃ ca mahatsainyaṃ rāvaṇāyācacakṣire
"Those who were left behind, the less powerful ones went and reported to Ravana that the great army has been killed.
5.58.116
ततो मे बुद्धिरुत्पन्ना चैत्यप्रासादमाक्रमम्। तत्रस्थान्राक्षसान् हत्वा शतं स्तम्भेन वै पुनः।।5.58.116।। ललामभूतो लङ्कायास्स वै विध्वंसितो मया।
tato me buddhirutpannā caityaprāsādamākramam| tatrasthānrākṣasān hatvā śataṃ stambhena vai punaḥ lalāmabhūto laṅkāyāssa vai vidhvaṃsito mayā|
"Then a thought struck my mind. I took hold of a pillar of the tall, decorated mansion of Lanka and killed with it all the hundred demons stationed there.
5.58.117
ततः प्रहस्तस्य सुतं जम्बुमालिनमादिशत्।।5.58.117।। राक्षसैर्बहुभिस्सार्धं घोररूपैर्भयानकैः।
tataḥ prahastasya sutaṃ jambumālinamādiśat rākṣasairbahubhissārdhaṃ ghorarūpairbhayānakaiḥ|
Then Ravana ordered out Jambumali, son of Prahasta, together with many demons of terrific and frightening appearance.
5.58.118
तं महाबलसम्पन्नं राक्षसं रणकोविदम्।।5.58.118।। परिघेणातिघोरेण सूदयामि सहानुगम्।
taṃ mahābalasampannaṃ rākṣasaṃ raṇakovidam parigheṇātighoreṇa sūdayāmi sahānugam|
"With a dreadful iron bar I slayed Jambumali, who was endowed with mighty strength, and was an expert in war and other terrific ogres who accompanied him.
5.58.119
तच्छ्रुत्वा राक्षसेन्द्रस्तु मन्त्रिपुत्त्रान्महाबलान्।।5.58.119।। पदातिबलसम्पन्नान् प्रेषयामास रावणः।
tacchrutvā rākṣasendrastu mantriputtrānmahābalān padātibalasampannān preṣayāmāsa rāvaṇaḥ|
"Ravana, the demon king sent his mighty army of strong footsoldiers, the sons of ministers.
5.58.120
परिघेणैव तान् सर्वान्नयामि यमसादनम्।।5.58.120।। मन्त्रिपुत्त्रान्हतान्च्छृत्वा समरेऽलघुविक्रमान्। पञ्च सेनाग्रगाच्छ्रूरान्प्रेषयामास रावणः।।5.58.121।।
parigheṇaiva tān sarvānnayāmi yamasādanam mantriputtrānhatāncchṛtvā samare'laghuvikramān| pañca senāgragācchrūrānpreṣayāmāsa rāvaṇaḥ
"I sent all of them to the abode of Yama with just an iron bar. Having heard about the death of the less powerful ones, Ravana sent five heroic army generals.
5.58.121
परिघेणैव तान् सर्वान्नयामि यमसादनम्।।5.58.120।। मन्त्रिपुत्त्रान्हतान्च्छृत्वा समरेऽलघुविक्रमान्। पञ्च सेनाग्रगाच्छ्रूरान्प्रेषयामास रावणः।।5.58.121।।
parigheṇaiva tān sarvānnayāmi yamasādanam mantriputtrānhatāncchṛtvā samare'laghuvikramān| pañca senāgragācchrūrānpreṣayāmāsa rāvaṇaḥ
"I sent all of them to the abode of Yama with just an iron bar. Having heard about the death of the less powerful ones, Ravana sent five heroic army generals.
5.58.122
तानहं सहसैन्यान्वै सर्वानेवाभ्यसूदयम्। ततः पुनर्दशग्रीवः पुत्रमक्षं महाबलम्।।5.58.122।। बहुभी राक्षसैस्सार्धं प्रेषयामास रावणः।
tānahaṃ sahasainyānvai sarvānevābhyasūdayam| tataḥ punardaśagrīvaḥ putramakṣaṃ mahābalam bahubhī rākṣasaissārdhaṃ preṣayāmāsa rāvaṇaḥ|
"Since I killed all of them along with the army, the tenheaded Ravana sent out his mighty son Aksha together with many demons.
5.58.123
तं तु मन्दोदरीपुत्त्रं कुमारं रणपण्डितम्।।5.58.123।। सहसा खं समुत्क्रान्तं पादयोश्च गृहीतवान्। चर्मासिनं शतगुणं भ्रामयित्वा व्यपेषयम्।।5.58.124।।
taṃ tu mandodarīputtraṃ kumāraṃ raṇapaṇḍitam sahasā khaṃ samutkrāntaṃ pādayośca gṛhītavān| carmāsinaṃ śataguṇaṃ bhrāmayitvā vyapeṣayam
"When Mandodari's son, an expert in war had risen up to the sky I caught his feet and whirled him round a hundred times and smashed him.
5.58.124
तं तु मन्दोदरीपुत्त्रं कुमारं रणपण्डितम्।।5.58.123।। सहसा खं समुत्क्रान्तं पादयोश्च गृहीतवान्। चर्मासिनं शतगुणं भ्रामयित्वा व्यपेषयम्।।5.58.124।।
taṃ tu mandodarīputtraṃ kumāraṃ raṇapaṇḍitam sahasā khaṃ samutkrāntaṃ pādayośca gṛhītavān| carmāsinaṃ śataguṇaṃ bhrāmayitvā vyapeṣayam
"When Mandodari's son, an expert in war had risen up to the sky I caught his feet and whirled him round a hundred times and smashed him.
5.58.125
तमक्षमागतं भग्नं निशम्य स दशाननः। तत इन्द्रजितं नाम द्वितीयं रावणस्सुतम्।।5.58.125।। व्यादिदेश सुसंकृद्धो बलिनम् युद्धदुर्मदम्।
tamakṣamāgataṃ bhagnaṃ niśamya sa daśānanaḥ| tata indrajitaṃ nāma dvitīyaṃ rāvaṇassutam vyādideśa susaṃkṛddho balinam yuddhadurmadam|
"When Aksha was done to death, the tenfaced Ravana was enraged and gave instruction to the second son, called Indrajit who was thirsting for war.
5.58.126
तच्चाप्यहं बलं सर्वं तं च राक्षसपुङ्गवम्।।5.58.126।। नष्टौजसं रणे कृत्वा परं हर्षमुपागमम्।
taccāpyahaṃ balaṃ sarvaṃ taṃ ca rākṣasapuṅgavam naṣṭaujasaṃ raṇe kṛtvā paraṃ harṣamupāgamam|
"When the army and even the Generals were done to death in combat I was very happy.
5.58.127
महतापि महाबाहुः प्रत्ययेन महाबलः।।5.58.127।। प्रेषितो रावणेनैव सह वीरैर्मदोत्कटैः।
mahatāpi mahābāhuḥ pratyayena mahābalaḥ preṣito rāvaṇenaiva saha vīrairmadotkaṭaiḥ|
"Thinking that Indrajit will surely kill me, the strongarmed mighty Ravana again sent intoxicated demon warriors.
5.58.128
सोऽविषह्यं हि मां बुद्ध्वा स्वं बलं चावमर्दितम्।।5.58.128।। ब्राह्मणास्त्रेण स तु मां प्राबध्नाच्छातिवेगितः।
so'viṣahyaṃ hi māṃ buddhvā svaṃ balaṃ cāvamarditam brāhmaṇāstreṇa sa tu māṃ prābadhnācchātivegitaḥ|
"Realising that I cannot be slain and that his (Indrajit's) power is reduced, he released Brahma's weapon on me with high speed and captured me.
5.58.129
रज्जुभिश्चाभिबध्नन्ति ततो मां तत्र राक्षसाः।।5.58.129।। रावणस्य समीपं च गृहीत्वा मामुपानयन्।
rajjubhiścābhibadhnanti tato māṃ tatra rākṣasāḥ rāvaṇasya samīpaṃ ca gṛhītvā māmupānayan|
"Then the demons bound me with ropes and brought me to Ravana.
5.58.130
दृष्ट्वा सम्भाषितश्चाहं रावणेन दुरात्मना।।5.58.130।। पृष्टश्च लङ्कागमनं राक्षसानां च तं वधम्।
dṛṣṭvā sambhāṣitaścāhaṃ rāvaṇena durātmanā pṛṣṭaśca laṅkāgamanaṃ rākṣasānāṃ ca taṃ vadham|
"The wickedminded Ravana, then enquired me why I came to Lanka and why I killed the demons.
5.58.131
तत्सर्वं च मया तत्र सीतार्थमिति जल्पितम्।।5.58.131।। अस्याहं दर्शनाकाङ्क्षी प्राप्तस्त्वद्भवनं विभो। मारुतस्यौरसः पुत्रो वानरो हनुमानहम्।।5.58.132।।
tatsarvaṃ ca mayā tatra sītārthamiti jalpitam asyāhaṃ darśanākāṅkṣī prāptastvadbhavanaṃ vibho| mārutasyaurasaḥ putro vānaro hanumānaham
'I have done all this for the sake of Sita, O demon king I came to your mansion desiring to see Sita. I am the legitimate son of Windgod. My name is Hanuman.
5.58.132
तत्सर्वं च मया तत्र सीतार्थमिति जल्पितम्।।5.58.131।। अस्याहं दर्शनाकाङ्क्षी प्राप्तस्त्वद्भवनं विभो। मारुतस्यौरसः पुत्रो वानरो हनुमानहम्।।5.58.132।।
tatsarvaṃ ca mayā tatra sītārthamiti jalpitam asyāhaṃ darśanākāṅkṣī prāptastvadbhavanaṃ vibho| mārutasyaurasaḥ putro vānaro hanumānaham
'I have done all this for the sake of Sita, O demon king I came to your mansion desiring to see Sita. I am the legitimate son of Windgod. My name is Hanuman.
5.58.133
रामदूतं च मां विद्धि सुग्रीवसचिवं कपिम्। सोऽहं दूत्येन रामस्य त्वत्सकाशमिहागतः।।5.58.133।।
rāmadūtaṃ ca māṃ viddhi sugrīvasacivaṃ kapim| so'haṃ dūtyena rāmasya tvatsakāśamihāgataḥ
'I am a vanara, a messenger of Rama and minister of Sugriva.You may know that I have come here to convey the message of Rama to you.
5.58.134
सुग्रीवश्च महातेजास्सत्वां कुशलमब्रवीत्। धर्मार्थकामसहितं हितं पथ्यमुवाच च।।5.58.134।।
sugrīvaśca mahātejāssatvāṃ kuśalamabravīt| dharmārthakāmasahitaṃ hitaṃ pathyamuvāca ca
'Highly powerful Sugriva enquires your welfare. He sends beneficial advice to you for your righteousness, pleasures and wellbeing.
5.58.135
वसतो ऋश्यमूके मे पर्वते विपुलद्रुमे। राघवो रणविक्रान्तो मित्त्रत्वं समुपागतः।।5.58.135।।
vasato ṛśyamūke me parvate vipuladrume| rāghavo raṇavikrānto mittratvaṃ samupāgataḥ
'While I was dwelling at the woodedmountain in Rshyamuka, a treaty of friendship was made with Rama, who is skilled in war.
5.58.136
तेन मे कथितं राज्ञा भार्या मे रक्षसा हृता। तत्र साहाय्यमस्माकं कार्यं सर्वात्मना त्वया।।5.58.136।।
tena me kathitaṃ rājñā bhāryā me rakṣasā hṛtā| tatra sāhāyyamasmākaṃ kāryaṃ sarvātmanā tvayā
'The king said, ' My wife was abducted by a demon. I request your help by all means to get her'.
5.58.137
मया च कथितं तस्मै वालिनश्च वधं प्रति। तत्र साहाय्यहेतोर्मे समयं कर्तुमर्हसि।।5.58.137।।
mayā ca kathitaṃ tasmai vālinaśca vadhaṃ prati| tatra sāhāyyahetorme samayaṃ kartumarhasi
'Sugriva told the story of Vali in turn and asked for his help and to make agreement to kill Vali.
5.58.138
वालिना हृतराज्येन सुग्रीवेण महाप्रभुः। चक्रेऽग्निसाक्षिकं सख्यं राघवस्सह लक्ष्मणः।।5.58.138।।
vālinā hṛtarājyena sugrīveṇa mahāprabhuḥ| cakre'gnisākṣikaṃ sakhyaṃ rāghavassaha lakṣmaṇaḥ
With fire as witness the great lord, Rama along with Lakshmana made friendship with Sugriva whose kingdom had been usurped.
5.58.139
तेन वालिनमुत्पाट्य शरेणैकेन संयुगे। वानराणां महाराजः कृतस्स प्लवतां प्रभुः।।5.58.139।।
tena vālinamutpāṭya śareṇaikena saṃyuge| vānarāṇāṃ mahārājaḥ kṛtassa plavatāṃ prabhuḥ
'In the combat Rama killed Vali with a single arrow and made Sugriva the king of vanaras.
5.58.140
तस्य साहाय्यमस्माभिः कार्यं सर्वात्मना त्विह। तेन प्रस्थापितस्तुभ्यं समीपमिह धर्मतः।।5.58.140।।
tasya sāhāyyamasmābhiḥ kāryaṃ sarvātmanā tviha| tena prasthāpitastubhyaṃ samīpamiha dharmataḥ
'We too have to help him in this task. So a message is sent to you on righteous grounds.
5.58.141
क्षिप्रमानीयतां सीता दीयतां राघवाय च। यावन्न हरयो वीरा विधमन्ति बलं तव।।5.58.141।।
kṣipramānīyatāṃ sītā dīyatāṃ rāghavāya ca| yāvanna harayo vīrā vidhamanti balaṃ tava
'Before the heroic vanaras exterminate your entire army, return Sita at once to Rama.
5.58.142
वानराणां प्रभावो हि न केन विदितः पुरा। देवतानां सङ्काशं च ये गच्छन्ति निमन्त्रिताः।।5.58.142।।
vānarāṇāṃ prabhāvo hi na kena viditaḥ purā| devatānāṃ saṅkāśaṃ ca ye gacchanti nimantritāḥ
'Who knows not the power of Vanaras in the past? Even gods had sought their help.
5.58.143
इति वानरराजस्त्वामाहेत्यभिहितो मया। मामैक्षत ततः क्रुद्धश्चक्षुषा प्रदहन्निव।।5.58.143।।
iti vānararājastvāmāhetyabhihito mayā| māmaikṣata tataḥ kruddhaścakṣuṣā pradahanniva
'This I was asked to tell you by the king of vanaras wishing your welfare'. 'Ravana then angrily looked at me as if to burn me.
5.58.144
तेन वध्योऽहमाज्ञप्तो रक्षसा रौद्रकर्मणा। मत्प्रभावमविज्ञाय रावणेन दुरात्मना।।5.58.144।।
tena vadhyo'hamājñapto rakṣasā raudrakarmaṇā| matprabhāvamavijñāya rāvaṇena durātmanā
"The evilminded demon, Ravana, who perpetrates dreadful acts ordered my slaughter, not knowing my power.
5.58.145
ततो विभीषणो नाम तस्य भ्राता महामतिः। तेन राक्षसराजोऽसौ याचितो मम कारणात्।।5.58.145।।
tato vibhīṣaṇo nāma tasya bhrātā mahāmatiḥ| tena rākṣasarājo'sau yācito mama kāraṇāt
"Vibhisana, a very pious brother of the demon king, interceded on my behalf.
5.58.146
नैवं राक्षसशार्दूल त्यज्यतामेष निश्चयः। राजशास्त्रव्यपेतो हि मार्गः संसेव्यते त्वया।।5.58.146।।
naivaṃ rākṣasaśārdūla tyajyatāmeṣa niścayaḥ| rājaśāstravyapeto hi mārgaḥ saṃsevyate tvayā
"Vibhishana, a tiger among demons, asked Ravana to give up his decision as it was a forbidden course according to the science of royal polity.
5.58.147
दूतवध्या न दृष्टा हि राजशास्त्रेषु राक्षस। दूतेन वेदितव्यं च यथार्थं हितवादिना।।5.58.147।।
dūtavadhyā na dṛṣṭā hi rājaśāstreṣu rākṣasa| dūtena veditavyaṃ ca yathārthaṃ hitavādinā
'The royal code prohibits the murder of an emissary. A wellwishing emissary should convey the truth.
5.58.148
सुमहत्यपराधेऽपि दूतस्यातुलविक्रमः। विरूपकरणं दृष्टं न वधोऽस्तीति शास्त्रतः।।5.58.148।।
sumahatyaparādhe'pi dūtasyātulavikramaḥ| virūpakaraṇaṃ dṛṣṭaṃ na vadho'stīti śāstrataḥ
'O Ravana of immeasurable courage even if the emissary has done any kind of harm he may be mutilated but not murdered. Nowhere do the sastras allow killing (of an ambassador).
5.58.149
विभीषणेनैवमुक्तो रावणस्सन्दिदेश तान्। राक्षसानेतदेवास्य लाङ्गूलं दह्यतामिति।।5.58.149।।
vibhīṣaṇenaivamukto rāvaṇassandideśa tān| rākṣasānetadevāsya lāṅgūlaṃ dahyatāmiti
'On hearing Vibhishana, Ravana instructed the demons to burn my tail.
5.58.150
ततस्तस्य वचः श्रुत्वा मम पुच्छं समन्ततः। वेष्टितं शणवल्कैश्च जीर्णैः कार्पासजैः पटैः।।5.58.150।।
tatastasya vacaḥ śrutvā mama pucchaṃ samantataḥ| veṣṭitaṃ śaṇavalkaiśca jīrṇaiḥ kārpāsajaiḥ paṭaiḥ
"Having heard the king's words, all the demons collected and held my tail, wrapped it with saris of fibres and tattered rags of cotton.
5.58.151
राक्षसाः सिद्धसन्नाहास्ततस्ते चण्डविक्रमाः। तदाऽदह्यन्त मे पुच्छं निघ्नन्त: काष्ठमुष्टिभिः।।5.58.151।। बद्धस्य बहुभिः पाशैर्यन्त्रितस्य च राक्षसैः।
rākṣasāḥ siddhasannāhāstataste caṇḍavikramāḥ| tadā'dahyanta me pucchaṃ nighnanta: kāṣṭhamuṣṭibhiḥ baddhasya bahubhiḥ pāśairyantritasya ca rākṣasaiḥ|
"Many ferociously courageous demons got ready. They bound me and hit me with firesticks and fists. They fastened my tail with ropes and set in on fire.
5.58.152
ततस्ते राक्षसाश्शूरा बद्धं मामग्निसंवृतम्।।5.58.152।। अघोषयन्राजमार्गे नगरद्वारमागताः।
tataste rākṣasāśśūrā baddhaṃ māmagnisaṃvṛtam aghoṣayanrājamārge nagaradvāramāgatāḥ|
"The brave demons took me round the city through the royal streets and announced loudly to let every one know that I am bound and that my tail has been set on fire.
5.58.153
ततोऽहं सुमहद्रूपं संक्षिप्य पुनरात्मनः।।5.58.153।। विमोचयित्वा तं बन्धं प्रकृतिस्थः स्थितः पुनः। आयसं परिघं गृह्य तानि रक्षांस्यसूदयम्।।5.58.154।।
tato'haṃ sumahadrūpaṃ saṃkṣipya punarātmanaḥ vimocayitvā taṃ bandhaṃ prakṛtisthaḥ sthitaḥ punaḥ| āyasaṃ parighaṃ gṛhya tāni rakṣāṃsyasūdayam
"I reduced my form and rid of the bondage. Then again I assumed my original huge form and took up an iron bar lying near and killed all the demons (present).
5.58.154
ततोऽहं सुमहद्रूपं संक्षिप्य पुनरात्मनः।।5.58.153।। विमोचयित्वा तं बन्धं प्रकृतिस्थः स्थितः पुनः। आयसं परिघं गृह्य तानि रक्षांस्यसूदयम्।।5.58.154।।
tato'haṃ sumahadrūpaṃ saṃkṣipya punarātmanaḥ vimocayitvā taṃ bandhaṃ prakṛtisthaḥ sthitaḥ punaḥ| āyasaṃ parighaṃ gṛhya tāni rakṣāṃsyasūdayam
"I reduced my form and rid of the bondage. Then again I assumed my original huge form and took up an iron bar lying near and killed all the demons (present).
5.58.155
ततस्तन्नगरद्वारं वेगेनाप्लुतवानहम्। पुच्छेन च प्रदीप्तेन तां पुरीं साट्टगोपुराम्।।5.58.155।। दहाम्यहमसंभ्रान्तो युगान्ताग्निरिव प्रजाः।
tatastannagaradvāraṃ vegenāplutavānaham| pucchena ca pradīptena tāṃ purīṃ sāṭṭagopurām dahāmyahamasaṃbhrānto yugāntāgniriva prajāḥ|
"Then I leaped to the entrance gate of the city without being perplexed. With my burning tail I set fire to the boundaries and towering mansions which looked like the world at the end of dissolution.
5.58.156
विनष्टा जानकी व्यक्तं न ह्यदग्धः प्रदृश्यते।।5.58.156।। लङ्कायां कश्चिदुद्धेशः सर्वा भस्मीकृता पुरी।
vinaṣṭā jānakī vyaktaṃ na hyadagdhaḥ pradṛśyate laṅkāyāṃ kaściduddheśaḥ sarvā bhasmīkṛtā purī|
Surely Janaki has perished, I feared, for not a spot in Lanka is seen unburnt and the whole city has been reduced to ashes.
5.58.157
दहता च मया लङ्कां दग्धा सीता न संशयः।।5.58.157।। रामस्य हि महत्कार्यं मयेदं वितथीकृतम्।
dahatā ca mayā laṅkāṃ dagdhā sītā na saṃśayaḥ rāmasya hi mahatkāryaṃ mayedaṃ vitathīkṛtam|
"Lanka has been burnt by me and Sita might have also been burnt. There is no doubt. The great purpose of Rama has been spoilt by me'.
5.58.158
इति शोकसमाविष्टश्चिन्तामहमुपागतः।।5.58.158।। अथाहं वाचमश्रौषं चारणानां शुभाक्षराम्। जानकी न च दग्धेति विस्मयोदन्तभाषिणाम्।।5.58.159।।
iti śokasamāviṣṭaścintāmahamupāgataḥ athāhaṃ vācamaśrauṣaṃ cāraṇānāṃ śubhākṣarām| jānakī na ca dagdheti vismayodantabhāṣiṇām
"Thus I was overtaken by sorrow and worry. Just then I heard the wonderful propitious utterances of charanas announcing that Sita was not burnt.
5.58.159
इति शोकसमाविष्टश्चिन्तामहमुपागतः।।5.58.158।। अथाहं वाचमश्रौषं चारणानां शुभाक्षराम्। जानकी न च दग्धेति विस्मयोदन्तभाषिणाम्।।5.58.159।।
iti śokasamāviṣṭaścintāmahamupāgataḥ athāhaṃ vācamaśrauṣaṃ cāraṇānāṃ śubhākṣarām| jānakī na ca dagdheti vismayodantabhāṣiṇām
"Thus I was overtaken by sorrow and worry. Just then I heard the wonderful propitious utterances of charanas announcing that Sita was not burnt.
5.58.160
ततो मे बुद्धिरुत्पन्ना श्रुत्वा तामद्भुतां गिरम्। अदग्धा जानकीत्येवं निमित्तैश्चोपलक्षिता।।5.58.160।।
tato me buddhirutpannā śrutvā tāmadbhutāṃ giram| adagdhā jānakītyevaṃ nimittaiścopalakṣitā
"It was amazing to hear the words of the charanas. On hearing that Jankai had not been burnt, I understood that it is on her account (that he is also not burnt although his tail was ignited.)
5.58.161
दीप्यमाने तु लाङ्गूले न मां दहति पावकः। हृदयं च प्रहृष्टं मे वातास्सुरभिगन्धिनः।।5.58.161।।
dīpyamāne tu lāṅgūle na māṃ dahati pāvakaḥ| hṛdayaṃ ca prahṛṣṭaṃ me vātāssurabhigandhinaḥ
"My tail was burning but I was not burnt by fire. There was joy in my heart. The wind carried sweet fragrance.
5.58.162
तैर्निमित्तैश्च दृष्टाथै: कारणैश्च महागुणैः। ऋषिवाक्यैश्च सिद्धार्थैरभवं हृष्टमानसः।।5.58.162।।
tairnimittaiśca dṛṣṭāthai: kāraṇaiśca mahāguṇaiḥ| ṛṣivākyaiśca siddhārthairabhavaṃ hṛṣṭamānasaḥ
"For these two auspicious signs and the highly propitious words uttered by the sages I felt glad at heart.
5.58.163
पुनर्दृष्ट्वा च वैदेहीं विसृष्टश्च तया पुनः। ततः पर्वतमासाद्य तत्रारिष्टमहं पुनः।।5.58.163।। प्रतिप्लवनमारेभे युष्मद्धर्शनकांक्षया।
punardṛṣṭvā ca vaidehīṃ visṛṣṭaśca tayā punaḥ| tataḥ parvatamāsādya tatrāriṣṭamahaṃ punaḥ pratiplavanamārebhe yuṣmaddharśanakāṃkṣayā|
After seeing Vaidehi once more and being dismissed by her again, I reached Mount Arishta and, longing to see you all, leapt up to return.
5.58.164
ततः पवनचन्द्रार्कसिद्धगन्धर्वसेवितम्।।5.58.164।। पन्थानमहमाक्रम्य भवतो दृष्टवानिह।
tataḥ pavanacandrārkasiddhagandharvasevitam panthānamahamākramya bhavato dṛṣṭavāniha|
"Passing along the path of the Windgod, the Moon, the Sun, the siddhas and the gandharvas I came to see you.
5.58.165
राघवस्य प्रभावेण भवतां चैव तेजसा।।5.58.165।। सुग्रीवस्य च कार्यार्थं मया सर्वमनुष्ठितम्।
rāghavasya prabhāveṇa bhavatāṃ caiva tejasā sugrīvasya ca kāryārthaṃ mayā sarvamanuṣṭhitam|
"Everything was favourable to me by the power of Rama, by your goodwill and for the great purpose of Sugriva.
5.58.166
एतत्सर्वं मया तत्र यथावदुपपादितम्।।5.58.166।। अत्र यन्न कृतं शेषं तत्सर्वं क्रियतामिति।
etatsarvaṃ mayā tatra yathāvadupapāditam atra yanna kṛtaṃ śeṣaṃ tatsarvaṃ kriyatāmiti|
"Let all that could not be done there and still remains to be done, be accomplished by you. I have presented the entire thing". इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे अष्टपञ्चाशस्सर्गः।। Thus ends the fiftyeighth sarga of Sundarakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.