Skip to main content
KarmaVaani

Yuddha Kanda · Sarga 92

Yuddha Kanda, Sarga 92

The Book of War

  1. 6.92.1

    रुधिरक्लिन्नगात्रस्तुलक्ष्मणःशुभलक्षणः । बभूवहृष्टस्तंहत्वाशक्रजेतारमाहवे ।।6.92.1।।

    rudhiraklinnagātrastulakṣmaṇaḥśubhalakṣaṇaḥ | babhūvahṛṣṭastaṃhatvāśakrajetāramāhave

    Body having auspicious marks, smeared with blood, Lakshmana experienced the joy of having won Indra in battle.

  2. 6.92.2

    ततःसजाम्बवन्तंचहनूमन्तंचवीर्यवान् । संनिपत्यमहातेजास्तांश्चसर्वान्वनौकसः ।।6.92.2।। आजगामततःशीघ्रंयत्रसुग्रीवराघवौ । विभीषणमवष्टभ्यहनूमन्तंचलक्ष्मणः ।।6.92.3।।

    tataḥsajāmbavantaṃcahanūmantaṃcavīryavān | saṃnipatyamahātejāstāṃścasarvānvanaukasaḥ ājagāmatataḥśīghraṃyatrasugrīvarāghavau | vibhīṣaṇamavaṣṭabhyahanūmantaṃcalakṣmaṇaḥ

    Then Valiant and mighty Lakshmana called Jambavantha, Hanumantha, all the Vanaras, following Vibheeshana and Hanuman quickly reached Sugriva and Raghava.

  3. 6.92.3

    ततःसजाम्बवन्तंचहनूमन्तंचवीर्यवान् । संनिपत्यमहातेजास्तांश्चसर्वान्वनौकसः ।।6.92.2।। आजगामततःशीघ्रंयत्रसुग्रीवराघवौ । विभीषणमवष्टभ्यहनूमन्तंचलक्ष्मणः ।।6.92.3।।

    tataḥsajāmbavantaṃcahanūmantaṃcavīryavān | saṃnipatyamahātejāstāṃścasarvānvanaukasaḥ ājagāmatataḥśīghraṃyatrasugrīvarāghavau | vibhīṣaṇamavaṣṭabhyahanūmantaṃcalakṣmaṇaḥ

    Then Valiant and mighty Lakshmana called Jambavantha, Hanumantha, all the Vanaras, following Vibheeshana and Hanuman quickly reached Sugriva and Raghava.

  4. 6.92.4

    ततोराममभिक्रम्यसौमित्रिरभिवाद्य च । तस्थौभ्रातृसमीपस्थःशक्रस्येन्द्रानुजोयथा ।।6.92.4।।

    tatorāmamabhikramyasaumitrirabhivādya ca | tasthaubhrātṛsamīpasthaḥśakrasyendrānujoyathā

    Thereafter Saumithri went close to Rama and offered prayers, like Indra's brother Upendra and stood close to his brother.

  5. 6.92.5

    निष्टनन्निवचागत्यराघवायमहात्मने । आचचक्षेतदावीरोघोरमिन्द्रजितोवधम् ।।6.92.5।।

    niṣṭanannivacāgatyarāghavāyamahātmane | ācacakṣetadāvīroghoramindrajitovadham

    Then heroic Lakshmana coming close to the great selfRaghava, in shaking tone (being tired) reported" Indrajith is killed."

  6. 6.92.6

    रावणेस्तुशिरश्छिन्नंलक्ष्मणेनमहात्मना । न्यवेदयतरामायतदाहृष्टोविभीषणः ।।6.92.6।।

    rāvaṇestuśiraśchinnaṃlakṣmaṇenamahātmanā | nyavedayatarāmāyatadāhṛṣṭovibhīṣaṇaḥ

    Then Vibheeshana gladly informed Rama that Ravana's son's head had been severed by great Lakshmana.

  7. 6.92.7

    श्रुत्वैवतुमहावीर्योलक्षणनेन्द्रजिद्वधम् । प्रहर्षमतुलंलेभेवाक्यंचेदमुवाच ह ।।6.92.7।।

    śrutvaivatumahāvīryolakṣaṇanendrajidvadham | praharṣamatulaṃlebhevākyaṃcedamuvāca ha

    As soon as Lakshmana said that Indrajith was killed, Rama was very glad and immediately spoke as follows.

  8. 6.92.8

    साधुलक्ष्मणतुष्टोऽस्मिकर्मचासुकरंकृतम् । रावणेर्हिविनाशेनजितमुत्यपधारय ।।6.92.8।।

    sādhulakṣmaṇatuṣṭo'smikarmacāsukaraṃkṛtam | rāvaṇerhivināśenajitamutyapadhāraya

    "Well done, Lakshmana! I am glad. A difficult deed has been done. By the fall of Indrajith success has been achieved."

  9. 6.92.9

    स तंशिरस्युपाघ्रायलक्ष्मणंकीर्तिवर्धनम् । लज्जमानंबलात्स्नेहादङ्गमारोप्यवीर्यवान् ।।6.92.9।। उपवेश्यतमुत्सङ्गेपरिष्वज्यावपीडितम् । भ्रातरंलक्ष्मणंस्निग्धंपुनःपुनरुदैक्षत ।।6.92.10।।

    sa taṃśirasyupāghrāyalakṣmaṇaṃkīrtivardhanam | lajjamānaṃbalātsnehādaṅgamāropyavīryavān upaveśyatamutsaṅgepariṣvajyāvapīḍitam | bhrātaraṃlakṣmaṇaṃsnigdhaṃpunaḥpunarudaikṣata

    Bending the head of Lakshmana, a valiant one and enhancer of glory, who was shy of praising him, Rama lovingly, forcibly drawing him onto his lap and making him sit on examined again and again the wounded body and looked at him.

  10. 6.92.10

    स तंशिरस्युपाघ्रायलक्ष्मणंकीर्तिवर्धनम् । लज्जमानंबलात्स्नेहादङ्गमारोप्यवीर्यवान् ।।6.92.9।। उपवेश्यतमुत्सङ्गेपरिष्वज्यावपीडितम् । भ्रातरंलक्ष्मणंस्निग्धंपुनःपुनरुदैक्षत ।।6.92.10।।

    sa taṃśirasyupāghrāyalakṣmaṇaṃkīrtivardhanam | lajjamānaṃbalātsnehādaṅgamāropyavīryavān upaveśyatamutsaṅgepariṣvajyāvapīḍitam | bhrātaraṃlakṣmaṇaṃsnigdhaṃpunaḥpunarudaikṣata

    Bending the head of Lakshmana, a valiant one and enhancer of glory, who was shy of praising him, Rama lovingly, forcibly drawing him onto his lap and making him sit on examined again and again the wounded body and looked at him.

  11. 6.92.11

    शल्यसंपीडितंशस्तंनिःश्वसन्तंतुंलक्ष्मणम् । रामस्तुदुःखसन्तप्तंतंतुनिःश्वासपीडितम् ।।6.92.11।। मूर्ध्निचैनमुपाघ्रायभूयःसंस्पृश्य च त्वरन् । उवाचलक्ष्मणंवाक्यमाश्वास्यपुरुषर्षभः ।।6.92.12।।

    śalyasaṃpīḍitaṃśastaṃniḥśvasantaṃtuṃlakṣmaṇam | rāmastuduḥkhasantaptaṃtaṃtuniḥśvāsapīḍitam mūrdhnicainamupāghrāyabhūyaḥsaṃspṛśya ca tvaran | uvācalakṣmaṇaṃvākyamāśvāsyapuruṣarṣabhaḥ

    Lakshmana, a bull among men, body tormented by arrows, immersed in pain, breathing heavily. Rama stroking him, restoring his confidence, quickly spoke as follows.

  12. 6.92.12

    शल्यसंपीडितंशस्तंनिःश्वसन्तंतुंलक्ष्मणम् । रामस्तुदुःखसन्तप्तंतंतुनिःश्वासपीडितम् ।।6.92.11।। मूर्ध्निचैनमुपाघ्रायभूयःसंस्पृश्य च त्वरन् । उवाचलक्ष्मणंवाक्यमाश्वास्यपुरुषर्षभः ।।6.92.12।।

    śalyasaṃpīḍitaṃśastaṃniḥśvasantaṃtuṃlakṣmaṇam | rāmastuduḥkhasantaptaṃtaṃtuniḥśvāsapīḍitam mūrdhnicainamupāghrāyabhūyaḥsaṃspṛśya ca tvaran | uvācalakṣmaṇaṃvākyamāśvāsyapuruṣarṣabhaḥ

    Lakshmana, a bull among men, body tormented by arrows, immersed in pain, breathing heavily. Rama stroking him, restoring his confidence, quickly spoke as follows.

  13. 6.92.13

    कृतंपरमकळ्याणंकर्मदुष्करकर्मणा । अद्यमन्येहतेपुत्रेरावणंनिहतंयुधि ।।6.92.13।।

    kṛtaṃparamakaḻyāṇaṃkarmaduṣkarakarmaṇā | adyamanyehateputrerāvaṇaṃnihataṃyudhi

    "You have done an extremely beneficial task which is difficult for others to do. I think Ravana is killed in the battle with your action of killing Indrajith."

  14. 6.92.14

    अद्याहंविजयीशत्रौहतेतस्मिन् दुरात्मनि । रावणस्यनृशंसस्यदिष्ट्यावीरत्वयारणे ।।6.92.14।। छिन्नोहिदक्षिणोबाहुः स हितस्यव्यपाश्रयः । विभीषणहनूमद्भ्यांकृतंकर्ममहद्रणे ।।6.92.15।।

    adyāhaṃvijayīśatrauhatetasmin durātmani | rāvaṇasyanṛśaṃsasyadiṣṭyāvīratvayāraṇe chinnohidakṣiṇobāhuḥ sa hitasyavyapāśrayaḥ | vibhīṣaṇahanūmadbhyāṃkṛtaṃkarmamahadraṇe

    'Ravana was depending on Indrajith indeed. Now by that a great action of severing his right hand in comb at by Vibheeshana and Hanuman, I consider victorious.'

  15. 6.92.15

    अद्याहंविजयीशत्रौहतेतस्मिन् दुरात्मनि । रावणस्यनृशंसस्यदिष्ट्यावीरत्वयारणे ।।6.92.14।। छिन्नोहिदक्षिणोबाहुः स हितस्यव्यपाश्रयः । विभीषणहनूमद्भ्यांकृतंकर्ममहद्रणे ।।6.92.15।।

    adyāhaṃvijayīśatrauhatetasmin durātmani | rāvaṇasyanṛśaṃsasyadiṣṭyāvīratvayāraṇe chinnohidakṣiṇobāhuḥ sa hitasyavyapāśrayaḥ | vibhīṣaṇahanūmadbhyāṃkṛtaṃkarmamahadraṇe

    'Ravana was depending on Indrajith indeed. Now by that a great action of severing his right hand in comb at by Vibheeshana and Hanuman, I consider victorious.'

  16. 6.92.16

    अहोरात्रैस्त्रिभिर्वीरःकथञ्चितवन्दिपातितः । विरमित्रःकृतोऽस्म्यद्यनिर्यास्यतिहिरावणः ।।6.92.16।। बलव्यूहेनमहताश्रुत्वापुत्त्रंनिपातितम् ।

    ahorātraistribhirvīraḥkathañcitavandipātitaḥ | viramitraḥkṛto'smyadyaniryāsyatihirāvaṇaḥ balavyūhenamahatāśrutvāputtraṃnipātitam |

    'Hero! In three days and nights indeed, you have made short of Indrajith. Hearing that Ravana's son has been made short of, Ravana will come now with large army troops.'

  17. 6.92.17

    तंपुत्रवधसन्तप्तंनिर्यान्तंराक्षसाधिपम् ।।6.92.17।। बलेनावृत्यमहतानिहनिष्यामिदुर्जयम् ।

    taṃputravadhasantaptaṃniryāntaṃrākṣasādhipam balenāvṛtyamahatānihaniṣyāmidurjayam |

    'On hearing of his son's death, the Rakshasa Lord will come forth with a huge army. Turning towards him I will put an end to him.'

  18. 6.92.18

    त्वयालक्ष्मणनाथेनसीता च पृथिवी च मे ।।6.92.18।। न दुष्प्रापाहतेतस्मिन् शक्रजेतरिचाहवे ।

    tvayālakṣmaṇanāthenasītā ca pṛthivī ca me na duṣprāpāhatetasmin śakrajetaricāhave |

    Lakshmana, with you as my protector and Indra's enemy killed, neither Sita nor earth will be difficult to get back.

  19. 6.92.19

    सतंभ्रातरमाश्वास्यपरिष्वज्य च राघवः ।।6.92.19।। रामःसुषेणंमुदितस्समाभाष्येदमब्रवीत् ।

    sataṃbhrātaramāśvāsyapariṣvajya ca rāghavaḥ rāmaḥsuṣeṇaṃmuditassamābhāṣyedamabravīt |

    Rama, the celebrated scion of Raghu dynasty, restored the confidence of Lakshmana and embraced him happily. He invited Sushena and spoke as follows.

  20. 6.92.20

    सशल्योऽयंमहाप्राज्ञस्सौमित्रिर्मित्रवत्सलः ।।6.92.20।। यथाभवतिसुस्वस्थस्तथात्वंसमुपाचर ।

    saśalyo'yaṃmahāprājñassaumitrirmitravatsalaḥ yathābhavatisusvasthastathātvaṃsamupācara |

    "O very wise Sushena! Treat Saumithri in such a way that this Lakshmana, loved by friends pained by the arrows pierced, will be relieved."

  21. 6.92.21

    विशल्यःक्रियतांक्षिप्रंसौमित्रिस्सविभीषणः ।।6.92.21।। ऋक्ष्वानरसैन्यानांशूराणांद्रुमयोधिनाम् । येचाप्यन्येऽत्रयुध्यन्तिसशल्याव्रणिनस्तथा ।।6.92.22।। तेऽपिसर्वेप्रयत्नेनक्रियन्तांसुखिनस्तथा ।

    viśalyaḥkriyatāṃkṣipraṃsaumitrissavibhīṣaṇaḥ ṛkṣvānarasainyānāṃśūrāṇāṃdrumayodhinām | yecāpyanye'trayudhyantisaśalyāvraṇinastathā te'pisarveprayatnenakriyantāṃsukhinastathā |

    "Let Vibheeshana and Saumithri be treated quickly. Let all the army of Bears and others who fought with trees, and the heroes be treated. Let all others who fought in the battlefield and wounded be also healed by your effort and make them happy."

  22. 6.92.22

    विशल्यःक्रियतांक्षिप्रंसौमित्रिस्सविभीषणः ।।6.92.21।। ऋक्ष्वानरसैन्यानांशूराणांद्रुमयोधिनाम् । येचाप्यन्येऽत्रयुध्यन्तिसशल्याव्रणिनस्तथा ।।6.92.22।। तेऽपिसर्वेप्रयत्नेनक्रियन्तांसुखिनस्तथा ।

    viśalyaḥkriyatāṃkṣipraṃsaumitrissavibhīṣaṇaḥ ṛkṣvānarasainyānāṃśūrāṇāṃdrumayodhinām | yecāpyanye'trayudhyantisaśalyāvraṇinastathā te'pisarveprayatnenakriyantāṃsukhinastathā |

    "Let Vibheeshana and Saumithri be treated quickly. Let all the army of Bears and others who fought with trees, and the heroes be treated. Let all others who fought in the battlefield and wounded be also healed by your effort and make them happy."

  23. 6.92.23

    एवमुक्तस्तुरामेणमहात्माहरियूथपः ।।6.92.23।। लक्ष्मणायदरौनस्तस्सुषेणःपरमौषधम् ।

    evamuktasturāmeṇamahātmāhariyūthapaḥ lakṣmaṇāyadaraunastassuṣeṇaḥparamauṣadham |

    Spoken by Rama in that manner, the great Vanara leader, Sushena gave supreme medicine to Lakshman through his nose.

  24. 6.92.24

    स तस्यगन्धमाघ्रायविशल्यस्समपद्यत ।।6.92.24।। तदानिर्वेदनश्चैवसंरूढव्रणएव च ।

    sa tasyagandhamāghrāyaviśalyassamapadyata tadānirvedanaścaivasaṃrūḍhavraṇaeva ca |

    He then inhaled the fragrance and got freed from arrows, the pain of wounds and restored to normal state.

  25. 6.92.25

    विभीषणमुखानां च सुहृदांराघवाज्नाया ।।6.92.25।। सर्ववानरमुख्यानांचिकित्सामकरोत्तदा ।

    vibhīṣaṇamukhānāṃ ca suhṛdāṃrāghavājnāyā sarvavānaramukhyānāṃcikitsāmakarottadā |

    Then by Rama's order Vibheeshana and other friends and all Vanara leaders were healed.

  26. 6.92.26

    ततःप्रकृतिमापन्नोहृतशल्योगतव्यथ: ।।6.92.26।। सौमित्रिर्मुदितस्तत्र क्षणेन विगतज्वरः ।

    tataḥprakṛtimāpannohṛtaśalyogatavyatha: saumitrirmuditastatra kṣaṇena vigatajvaraḥ |

    Then Saumithri, freed from arrows, relieved from pain, anguish gone in a moment, and naturally restored, was happy.

  27. 6.92.27

    तदैवरामःप्लवगाधिपस्तथाविभीषणश्चर्क्षपतिश्चजाम्बवान् । आवेक्ष्यसौमित्रिमरोगमुथतितंमुदाससैन्यास्सुचिरंजहर्षिरे ।।6.92.27।।

    tadaivarāmaḥplavagādhipastathāvibhīṣaṇaścarkṣapatiścajāmbavān | āvekṣyasaumitrimarogamuthatitaṃmudāsasainyāssuciraṃjaharṣire

    At that time, Rama, also the monkey leader, and Vibheeshana, Jambavan with their army seeing Lakshmana getting up, free from wounds were full of joy.