Yuddha Kanda · Sarga 54
Yuddha Kanda, Sarga 54
The Book of War
6.54.1
बलस्यचविघातेनअङ्गदस्यजयेनच । राक्षसःक्रोधमाविष्टोवज्रदंष्ट्रोमहाबलः ।।6.54.1।।
balasyacavighātenaaṅgadasyajayenaca | rākṣasaḥkrodhamāviṣṭovajradaṃṣṭromahābalaḥ
Vajradamshtra, the mighty Rakshasa became enraged with the destruction of his army and victory of Angada.
6.54.2
विष्पार्यचधनुर्घोरंशक्राशनिसमस्वनम् । वानराणामनीकानिप्राकिरच्छरवृष्टिभिः ।।6.54.2।।
viṣpāryacadhanurghoraṃśakrāśanisamasvanam | vānarāṇāmanīkāniprākiraccharavṛṣṭibhiḥ
Stretching his terrific bow which had the splendour of Indra's bow he (Vajradamshtra) showered shafts at the army troops of Vanaras and assailed them.
6.54.3
राक्षसाश्चापिमुख्यास्तेरथेषुसमवस्थिताः । नानाप्रहरणाश्शूराःप्रायुध्यन्तस्तदारणे ।।6.54.3।।
rākṣasāścāpimukhyāsteratheṣusamavasthitāḥ | nānāpraharaṇāśśūrāḥprāyudhyantastadāraṇe
Seated firmly on the chariots the chiefs and heroes of Rakshasas also fought steadily with different weapons in the combat.
6.54.4
वानराणांचशूरायेतेसर्वेप्लवगर्षभाः । आयुध्यन्तशिलाहस्तास्समवेतास्समन्ततः ।।6.54.4।।
vānarāṇāṃcaśūrāyetesarveplavagarṣabhāḥ | āyudhyantaśilāhastāssamavetāssamantataḥ
The best of Vanara warriors also gathered together with rocks in hand contended.
6.54.5
तत्रायुधसहस्राणितस्मिन्नायोधनेभृशम् । राक्षसाःकपिमुख्येषुपातयांचक्रिरेतदा ।।6.54.5।।
tatrāyudhasahasrāṇitasminnāyodhanebhṛśam | rākṣasāḥkapimukhyeṣupātayāṃcakriretadā
Then in that battle the Rakshasas went on hurling thousands of missiles at the chiefs of Vanaras.
6.54.6
वानराश्चापिरक्षस्सुगिरवृक्षान्महाशिलाः । प्रवीराःपातयामासुर्मत्तमातङ्गसन्निभाः ।।6.54.6।।
vānarāścāpirakṣassugiravṛkṣānmahāśilāḥ | pravīrāḥpātayāmāsurmattamātaṅgasannibhāḥ
Heroic Vanaras who resembled elephants in rut showered mountains and trees and huge rocks at Rakshasas.
6.54.7
शूराणांयुद्यमानानांसमरेष्न्विवर्तिनाम् । तद्राक्षसगणानांचसुयुद्धंसमवर्तत ।।6.54.7।।
śūrāṇāṃyudyamānānāṃsamareṣnvivartinām | tadrākṣasagaṇānāṃcasuyuddhaṃsamavartata
Between the heroes fighting the battle, who never returned, Great War continued between Rakshasas troops and Vanaras.
6.54.8
प्रभिन्नशिरसःकेचिछचिन्नैःपादैश्चबाहुभिः । शस्स्रैरर्दितदेहाभ्यरुधिरेणसमुक्षिताः ।।6.54.8।। हरयोराक्षसाश्चैवशेरतेगांसमाश्रिताः । कङ्कगृध्रवळैराढ्याश्चगोमायुगलसङ्कुलाः ।।6.54.9।।
prabhinnaśirasaḥkecichacinnaiḥpādaiścabāhubhiḥ | śassrairarditadehābhyarudhireṇasamukṣitāḥ harayorākṣasāścaivaśerategāṃsamāśritāḥ | kaṅkagṛdhravaḻairāḍhyāścagomāyugalasaṅkulāḥ
There lay strewn some monkeys and Rakshasas also with severed heads, broken feet, with many weapons mangled with bodies, bathed in blood, arms and feet looped to necks devolving as prey to buzzards, vultures and crows surrounded.
6.54.9
प्रभिन्नशिरसःकेचिछचिन्नैःपादैश्चबाहुभिः । शस्स्रैरर्दितदेहाभ्यरुधिरेणसमुक्षिताः ।।6.54.8।। हरयोराक्षसाश्चैवशेरतेगांसमाश्रिताः । कङ्कगृध्रवळैराढ्याश्चगोमायुगलसङ्कुलाः ।।6.54.9।।
prabhinnaśirasaḥkecichacinnaiḥpādaiścabāhubhiḥ | śassrairarditadehābhyarudhireṇasamukṣitāḥ harayorākṣasāścaivaśerategāṃsamāśritāḥ | kaṅkagṛdhravaḻairāḍhyāścagomāyugalasaṅkulāḥ
There lay strewn some monkeys and Rakshasas also with severed heads, broken feet, with many weapons mangled with bodies, bathed in blood, arms and feet looped to necks devolving as prey to buzzards, vultures and crows surrounded.
6.54.10
कबन्धानिसमुत्पेतुर्भीमाणांभीषणानिवै । भुजपाणिशिरश्छिन्नकायाश्चभूतले ।।6.54.10।। वानराराक्षसाश्चापिनिपेतुस्तत्रवैरणे ।
kabandhānisamutpeturbhīmāṇāṃbhīṣaṇānivai | bhujapāṇiśiraśchinnakāyāścabhūtale vānarārākṣasāścāpinipetustatravairaṇe |
Then in the battlefield, the timid vanaras and even rakshasas with their arms and heads cut off, bodies wounded allover dropped down.
6.54.11
ततोवानरसैन्येनहन्यमानंनिशाचरम् ।।6.54.11।। प्राभज्यतबलंसर्वंवज्रदंष्ट्रस्यपश्यतः ।
tatovānarasainyenahanyamānaṃniśācaram prābhajyatabalaṃsarvaṃvajradaṃṣṭrasyapaśyataḥ |
Thereafter Rakshasas were killed by Vanaras as Vajradamshtra kept looking at them and the Rakshasas ran from there.
6.54.12
राक्षसान्भयवित्रस्तान्हन्यमानान् प्लवङ्गमैः ।।6.54.12।। दृष्टवासरोषताम्राक्षोवज्रदंष्ट्रःप्रतापवान् । प्रविवेशधनुष्पाणिस्त्रासयन्हरिवाहिनीम् ।।6.54.13।।
rākṣasānbhayavitrastānhanyamānān plavaṅgamaiḥ dṛṣṭavāsaroṣatāmrākṣovajradaṃṣṭraḥpratāpavān | praviveśadhanuṣpāṇistrāsayanharivāhinīm
Struck by monkeys the Rakshasas were in fear. Seeing the Rakshasas Vajraddamshtra's eyes turned red in anger with bow in hand penetrating the Vanara troops terrifying them.
6.54.13
राक्षसान्भयवित्रस्तान्हन्यमानान् प्लवङ्गमैः ।।6.54.12।। दृष्टवासरोषताम्राक्षोवज्रदंष्ट्रःप्रतापवान् । प्रविवेशधनुष्पाणिस्त्रासयन्हरिवाहिनीम् ।।6.54.13।।
rākṣasānbhayavitrastānhanyamānān plavaṅgamaiḥ dṛṣṭavāsaroṣatāmrākṣovajradaṃṣṭraḥpratāpavān | praviveśadhanuṣpāṇistrāsayanharivāhinīm
Struck by monkeys the Rakshasas were in fear. Seeing the Rakshasas Vajraddamshtra's eyes turned red in anger with bow in hand penetrating the Vanara troops terrifying them.
6.54.14
शरैर्विदारयामासकङ्कपत्रैरजिह्मगैः । बिभेदवानरांस्तत्रसप्ताष्टौनवपञ्चच ।।6.54.14।। विव्याधपरमक्रुद्धोवज्रदंष्ट्रःप्रतापवान् ।
śarairvidārayāmāsakaṅkapatrairajihmagaiḥ | bibhedavānarāṃstatrasaptāṣṭaunavapañcaca vivyādhaparamakruddhovajradaṃṣṭraḥpratāpavān |
Valiant Vajradamshtra became very furious and pierced with arrows of plumes of buzzard which never missed target in seven, eight, nine and five Vanaras at a time.
6.54.15
त्रस्ताःसर्वेहरिगणाःशरैःसङ्कृत्तकन्दरा:।। 6.54.15।। अङ्गदंसम्प्रधावन्तिप्रजापतिमिवप्रजाः ।
trastāḥsarveharigaṇāḥśaraiḥsaṅkṛttakandarā: aṅgadaṃsampradhāvantiprajāpatimivaprajāḥ |
Struck with fear the Vanaras sought the protection of Angada just as people seek protection of Brahma, the creator of beings.
6.54.16
ततोहरिगणान् भग्नान् दृष्टवावालिसुतस्तदा ।।6.54.16।। क्रोधेनवज्रदंष्ट्रंतमुदीक्षन्तमुदैक्षत ।
tatoharigaṇān bhagnān dṛṣṭavāvālisutastadā krodhenavajradaṃṣṭraṃtamudīkṣantamudaikṣata |
Then the son of Vali gazing at the broken monkeys looking at Vajradamshtra in anger, faced himself.
6.54.17
वज्रदंष्ट्रोऽङ्गदश्चोभौसङ्गतौहरिराक्षसौ ।।6.54.17।। चेरतुःपरमक्रुद्धौहरिमत्तगजाविव ।
vajradaṃṣṭro'ṅgadaścobhausaṅgatauharirākṣasau ceratuḥparamakruddhauharimattagajāviva |
Vajradamshtra and Angada both enraged and strode among Rakshasas and monkeys and fought like a lion and intoxicated elephant.
6.54.18
ततश्शतसहस्रेणहरिपुत्रंमहाबलः ।।6.54.18।। जघानमर्मदेशेषुमातङ्गमिवतोमरैः ।
tataśśatasahasreṇahariputraṃmahābalaḥ jaghānamarmadeśeṣumātaṅgamivatomaraiḥ |
Then Angada endowed with great strength, pierced Vajradamshtra in his private parts with clubs used for piercing elephants.
6.54.19
रुधिरोक्षितसर्वाङ्गोवालिसूनुर्महाबलः ।।6.54.19।। चिक्षेपवज्रदंष्ट्रायवृक्षंभीमपराक्रमः ।
rudhirokṣitasarvāṅgovālisūnurmahābalaḥ cikṣepavajradaṃṣṭrāyavṛkṣaṃbhīmaparākramaḥ |
Angada who was endowed with great strength all his limbs bathed in blood and terrific valour took hold of a huge tree and shattered Vajradamshtra.
6.54.20
दृष्टापतन्तंतंवृक्षमसम्भ्रान्तश्चराक्षसः ।।6.54.20।। चिच्छेदबहुधासोऽपिमथितःप्रादतद्भुवि ।
dṛṣṭāpatantaṃtaṃvṛkṣamasambhrāntaścarākṣasaḥ cicchedabahudhāso'pimathitaḥprādatadbhuvi |
That Rakshasa (Vajradamshtra) seeing the tree coming towards him was not bewildered. He shattered it into pieces, and it fell on the ground.
6.54.21
तंदृष्टवावज्रदंष्ट्रस्यविक्रमंप्लवगर्षभ ।।6.54.21।। प्रगृह्यविपुलंशैलंचिक्षेपचननादच ।
taṃdṛṣṭavāvajradaṃṣṭrasyavikramaṃplavagarṣabha pragṛhyavipulaṃśailaṃcikṣepacananādaca |
The bull among monkeys, Angada seeing the valour of Vajradamshtra seizing a huge hillock hurled at the Rakshasa making loud sounds and breaking.
6.54.22
समापतन्तंदृष्टवासरथादाप्लुत्यवीर्यवान् ।।6.54.22।। गदापाणिरसम्भ्रान्तःपृथिव्यांसमतिष्ठत ।
samāpatantaṃdṛṣṭavāsarathādāplutyavīryavān gadāpāṇirasambhrāntaḥpṛthivyāṃsamatiṣṭhata |
The valiant Rakshasa who was not perplexed with mace in hand leaping down the chariot looking (at the hillock hurled) sat on the ground.
6.54.23
साङ्गदेनगदाक्षिप्तागत्वातुरणमूर्धनि ।।6.54.23।। सचक्रकूबरंसाश्वंप्रममाथरथंतदा ।
sāṅgadenagadākṣiptāgatvāturaṇamūrdhani sacakrakūbaraṃsāśvaṃpramamātharathaṃtadā |
The hillock discharged by Angada went right in the forefront of the battle and shattered the chariot along with its wheels and pole.
6.54.24
ततोऽन्यच्छिखरंगृह्यविपुलंद्रुमभूषितम् ।।6.54.24।। वज्रदंष्ट्रस्यशिरसिपातयामाससाऽङ्गदः ।
tato'nyacchikharaṃgṛhyavipulaṃdrumabhūṣitam vajradaṃṣṭrasyaśirasipātayāmāsasā'ṅgadaḥ |
Then Angada seized a huge hillock adorned with trees hurled at Vajradamshtra.
6.54.25
अभवच्छोणितोद्गारीवज्रदंष्ट्रस्समूर्छितः ।।6.54.25।। मुहूर्तमभवन्मूढोगदामालिङ् ग्यनिश्श्वसन् ।
abhavacchoṇitodgārīvajradaṃṣṭrassamūrchitaḥ muhūrtamabhavanmūḍhogadāmāliṅ gyaniśśvasan |
Vajradamshtra vomiting blood became unconscious and clasping his mace breathing heavily he remained senseless for a while.
6.54.26
संलब्दसंज्ञोगदयावालिपुत्रमवस्थितम् ।।6.54.26।। जघानपरमक्रुद्धोवक्षोदेशेनिशाचरः ।
saṃlabdasaṃjñogadayāvāliputramavasthitam jaghānaparamakruddhovakṣodeśeniśācaraḥ |
The night ranger regained his senses, extremely angry, stood firmly and attacked Angada, son of Vali on his chest with his mace.
6.54.27
गदांत्यक्त्वाततस्तत्रमुष्टियुद्धमवर्तत ।।6.54.27।। अन्योन्यंजघ्नतुस्तत्रतावुभौहरिराक्षसौ ।
gadāṃtyaktvātatastatramuṣṭiyuddhamavartata anyonyaṃjaghnatustatratāvubhauharirākṣasau |
Then leaving off the mace, a dual fight started there between one another, the monkeys, and Rakshasas.
6.54.28
रुधिरोद्गारिणौतौतुप्रहारैर्जनितश्रमौ ।।6.54.28।। बभूवतुस्सुविक्रान्तावङ्गारकबुधाविव ।
rudhirodgāriṇautautuprahārairjanitaśramau babhūvatussuvikrāntāvaṅgārakabudhāviva |
Exhausted by strain both very valiant fought like planets Angaraka and Budha and spit out blood.
6.54.29
ततःपरमतेजस्वीअङ्गदःप्लवगर्षभः ।।6.54.29।। उत्पाट्यवृक्षंस्थितवान् बहुपुष्पफलाञ्चितम् ।
tataḥparamatejasvīaṅgadaḥplavagarṣabhaḥ utpāṭyavṛkṣaṃsthitavān bahupuṣpaphalāñcitam |
Then highly energetic, bull among Vanaras, Angada, uprooting a tree full of many flowers and fruits stood there.
6.54.30
जग्राहचार्षभंचर्मखडगंचविपुलंशुभम् ।।6.54.30।। किङ्किणाजालसञ्छन्नंचर्मणाचपरिष्कृतम् ।
jagrāhacārṣabhaṃcarmakhaḍagaṃcavipulaṃśubham kiṅkiṇājālasañchannaṃcarmaṇācapariṣkṛtam |
(The Rakshasa seized) a huge bright sword, a shield decorated with tiny bells and sword encased in hide sheath.
6.54.31
चित्रांश्चरुचिरान्मार्गांश्चेरतुःकपिराक्षसौ ।।6.54.31।। जघ्नतुश्चतदान्योन्यंनिर्दयंजयकाङ् क्षिणौ ।
citrāṃścarucirānmārgāṃśceratuḥkapirākṣasau jaghnatuścatadānyonyaṃnirdayaṃjayakāṅ kṣiṇau |
Then desiring victory both monkey and Rakshasa struck one another passionately in wonderful harsh ways.
6.54.32
व्रणैस्सास्त्रैरशोभेतांपुष्पिताविवकिंशुकौ ।।6.54.32।। युध्यमानौपरिश्रान्तौजानुभ्यामवनींगतौ ।
vraṇaissāstrairaśobhetāṃpuṣpitāvivakiṃśukau yudhyamānaupariśrāntaujānubhyāmavanīṃgatau |
Their wounds streaming blood, exhausted in the battlefield, when they rested on their knees on the ground, they were like charming Kimsuka blossoms.
6.54.33
निमेषान्तरमात्रेणअङ्गदःकपिकुञ्जरः ।।6.54.33।। उदतिष्ठतदीप्ताक्षोदण्डाहतइवोरगः ।
nimeṣāntaramātreṇaaṅgadaḥkapikuñjaraḥ udatiṣṭhatadīptākṣodaṇḍāhataivoragaḥ |
Angada, the elephant among the monkeys rose up in the mere twinkling of eyes, like a serpent struck by staff glowing in his eyes.
6.54.34
निर्मलेनसुधौतेनखड्डेनास्यमहच्छिरः ।।6.54.34।। जघानवज्रदंष्ट्रस्यवालिसूमर्महाबलः ।
nirmalenasudhautenakhaḍḍenāsyamahacchiraḥ jaghānavajradaṃṣṭrasyavālisūmarmahābalaḥ |
Mighty son of Vali lopped off the great head of Vajradamshtra's with a sharpened stainless sword.
6.54.35
रुधिरोक्षितगात्रस्यबभूवपतितंद्विधा ।।6.54.35।। सरोषपरिवृत्ताक्षंशुभंखडगहतंशिरः ।
rudhirokṣitagātrasyababhūvapatitaṃdvidhā saroṣaparivṛttākṣaṃśubhaṃkhaḍagahataṃśiraḥ |
His (Vajradamshtra's) limbs bathed in blood, cut off by sword, eyeballs rolling cleft into two dropped down.
6.54.36
वज्रदंष्ट्रंहतंदृष्टवाराक्षसाभयमोहिताः ।।6.54.36।। त्रस्ताह्यभ्यद्रवन् लङ्कांवध्यमानाःप्लवङ्गमैः । विषण्णवदना: दीनाह्रियाकिञ्चिदवाङ्मुखाः ।।6.54.37।।
vajradaṃṣṭraṃhataṃdṛṣṭavārākṣasābhayamohitāḥ trastāhyabhyadravan laṅkāṃvadhyamānāḥplavaṅgamaiḥ | viṣaṇṇavadanā: dīnāhriyākiñcidavāṅmukhāḥ
Deluded with fear, the Rakshasas seeing Vajradamshtra killed by monkeys, panic stricken, heads bent in shame, faces woebegone fled to Lanka.
6.54.37
वज्रदंष्ट्रंहतंदृष्टवाराक्षसाभयमोहिताः ।।6.54.36।। त्रस्ताह्यभ्यद्रवन् लङ्कांवध्यमानाःप्लवङ्गमैः । विषण्णवदना: दीनाह्रियाकिञ्चिदवाङ्मुखाः ।।6.54.37।।
vajradaṃṣṭraṃhataṃdṛṣṭavārākṣasābhayamohitāḥ trastāhyabhyadravan laṅkāṃvadhyamānāḥplavaṅgamaiḥ | viṣaṇṇavadanā: dīnāhriyākiñcidavāṅmukhāḥ
Deluded with fear, the Rakshasas seeing Vajradamshtra killed by monkeys, panic stricken, heads bent in shame, faces woebegone fled to Lanka.
6.54.38
निहत्यतंवज्रधरप्रतापःसवालिसूनुःकपिसैन्यमध्ये । जगामहर्षंमहितोमहाबलःसहस्रनेत्रस्त्रिदशैरिवावृतः ।।6.54.38।।
nihatyataṃvajradharapratāpaḥsavālisūnuḥkapisainyamadhye | jagāmaharṣaṃmahitomahābalaḥsahasranetrastridaśairivāvṛtaḥ
Mighty son of Vali, having killed Vajradamshtra, honoured in the midst of great Vanara army was joyful surrounded like the thousand eyed Indra, the Lord of gods. ।।इत्यार्षेवाल्मीकीयेश्रीमद्रामायणेआदिकाव्येयुद्धकाण्डेचतुःपञ्चाशस्सर्गः This is the end of the fifty fourth sarga of Yuddha Kanda of the first epic the holy Ramayana composed by sage Valmiki.