Skip to main content
KarmaVaani

Yuddha Kanda · Sarga 49

Yuddha Kanda, Sarga 49

The Book of War

  1. 6.49.1

    घोरेणशरबन्धेनबद्धौदशरथात्मजौ । निःश्वसन्तौयथानागौशयानौरुधिरोक्षितौ ।।6.49.1।। सर्वेतेवानरश्रेष्ठास्ससुग्रीवामहाबलाः । परिवार्यमहात्मानौतस्थुश्शोकपरिप्लुताः ।।6.49.2।।

    ghoreṇaśarabandhenabaddhaudaśarathātmajau | niḥśvasantauyathānāgauśayānaurudhirokṣitau sarvetevānaraśreṣṭhāssasugrīvāmahābalāḥ | parivāryamahātmānautasthuśśokapariplutāḥ

    Sugriva, the very powerful one and all the best of Vanaras stood immersed in sorrow surrounding the great sons of Dasaratha, who were lying on the ground bound by a network of arrows like serpents, sighing, bodies covered with blood.

  2. 6.49.2

    घोरेणशरबन्धेनबद्धौदशरथात्मजौ । निःश्वसन्तौयथानागौशयानौरुधिरोक्षितौ ।।6.49.1।। सर्वेतेवानरश्रेष्ठास्ससुग्रीवामहाबलाः । परिवार्यमहात्मानौतस्थुश्शोकपरिप्लुताः ।।6.49.2।।

    ghoreṇaśarabandhenabaddhaudaśarathātmajau | niḥśvasantauyathānāgauśayānaurudhirokṣitau sarvetevānaraśreṣṭhāssasugrīvāmahābalāḥ | parivāryamahātmānautasthuśśokapariplutāḥ

    Sugriva, the very powerful one and all the best of Vanaras stood immersed in sorrow surrounding the great sons of Dasaratha, who were lying on the ground bound by a network of arrows like serpents, sighing, bodies covered with blood.

  3. 6.49.3

    एतस्मिन्नन्तरेरामःप्रत्यबुध्यतवीर्यवान् । स्थिरत्वात्सत्त्वयोगाच्चशरैस्सन्दानितोऽपिसन् ।।6.49.3।।

    etasminnantarerāmaḥpratyabudhyatavīryavān | sthiratvātsattvayogāccaśaraissandānito'pisan

    In the meantime, Rama, although bound, being a man of fortitude established in spiritual discipline, returned to consciousness.

  4. 6.49.4

    ततोदृष्टवासरुधिरंनिषण्णंगाढमर्पितम् । भ्रातरंदीनवदनंपर्यदेवयदातुरः ।।6.49.4।।

    tatodṛṣṭavāsarudhiraṃniṣaṇṇaṃgāḍhamarpitam | bhrātaraṃdīnavadanaṃparyadevayadāturaḥ

    There after seeing the piteous countenance of his brother, bound, and injured, Rama lamented.

  5. 6.49.5

    किंनुमेसीतयाकार्यंकिंकार्यंजीवितेनवा । शयानंयोऽद्यपश्यामिभ्रातरंयुधिनिर्जितम् ।।6.49.5।।

    kiṃnumesītayākāryaṃkiṃkāryaṃjīvitenavā | śayānaṃyo'dyapaśyāmibhrātaraṃyudhinirjitam

    "Of what purpose is my life when I behold my brother lying lifeless in war? What do I have with Sita? Or even with my life?"

  6. 6.49.6

    शक्यासीतासमानारीमर्त्यलोकेविचिन्वता । नलक्ष्मणसमोभ्रातासचिवस्साम्पपरायिकः ।।6.49.6।।

    śakyāsītāsamānārīmartyalokevicinvatā | nalakṣmaṇasamobhrātāsacivassāmpaparāyikaḥ

    "In a mortal world I can look for a woman like Sita but not possible to find a helpful and capable brother."

  7. 6.49.7

    परित्यक्षाम्यहंप्राणान्वानराणांतुपश्याताम् । यदिपञ्चत्वमापन्नस्सुमित्रानन्दवर्धनः ।।6.49.7।।

    parityakṣāmyahaṃprāṇānvānarāṇāṃtupaśyātām | yadipañcatvamāpannassumitrānandavardhanaḥ

    "If Sumithra's dear son gets merged with the five elements, I will give up my life as the Vanaras are beholding."

  8. 6.49.8

    किंनुवक्ष्यामिकौसल्यांमातरंकिंनुकैकयीम् । कथमम्बांसुमित्रांचपुत्रदर्शनलालसाम् ।।6.49.8।।

    kiṃnuvakṣyāmikausalyāṃmātaraṃkiṃnukaikayīm | kathamambāṃsumitrāṃcaputradarśanalālasām

    "What can I say to mother Kausalya, Kaikeyi and mother Sumithra waiting to see her son?"

  9. 6.49.9

    विवत्सांवेपमानांचक्रोशन्तींकुररीमिव । कथमाश्वासयिष्यामियदियास्यामितंविना ।।6.49.9।।

    vivatsāṃvepamānāṃcakrośantīṃkurarīmiva | kathamāśvāsayiṣyāmiyadiyāsyāmitaṃvinā

    "If I go to Ayodhya without him, how can I console Sumithra crying aloud like a female osprey?"

  10. 6.49.10

    कथंवक्ष्यामिशत्रुघ्नंभरतंचयशस्विनम् । मयासहवनंयातोविनातेनापुनमागतः ।।6.49.10।।

    kathaṃvakṣyāmiśatrughnaṃbharataṃcayaśasvinam | mayāsahavanaṃyātovinātenāpunamāgataḥ

    "How can I return bereft of Lakshmana who went with me to the forest? What can I tell Satrughna, also the Bharata of great fame?"

  11. 6.49.11

    उपालम्बंनशक्ष्यामिसोढुंबतसुमित्रया । इहैवदेहंत्यक्ष्यामिनहिजीवितुमुत्सहे ।।6.49.11।।

    upālambaṃnaśakṣyāmisoḍhuṃbatasumitrayā | ihaivadehaṃtyakṣyāminahijīvitumutsahe

    "If Sumithra asks me, I can't endure. I cannot bear it. I shall give up my body, my life here itself."

  12. 6.49.12

    धिङ्मांदुष्कृतकर्माणमनार्यंमत्कृतेह्यसौ । लक्ष्मणःपतितश्शेतेशरतल्पेगतासुवत् ।।6.49.12।।

    dhiṅmāṃduṣkṛtakarmāṇamanāryaṃmatkṛtehyasau | lakṣmaṇaḥpatitaśśeteśaratalpegatāsuvat

    "What a pity! Me of sinful deeds and not a noble one, because of whose action Lakshmana's life having departed and lying on the bed of arrows."

  13. 6.49.13

    त्वंनित्यंसुविषण्णंमामाश्वासयसिलक्ष्मण । गतासुर्नाद्यशक्तोऽसिमामार्तमभिभाषितुम् ।।6.49.13।।

    tvaṃnityaṃsuviṣaṇṇaṃmāmāśvāsayasilakṣmaṇa | gatāsurnādyaśakto'simāmārtamabhibhāṣitum

    "You were always comforting me when I was sad. Now however much I am grieved, ceased of life you cannot comfort me."

  14. 6.49.14

    येनाद्यबहवोयुद्धेनिहताराक्षसाविनिपातिताः । तस्यामेवाद्यशूरस्त्वंशेषेविनिहतःपरैः ।।6.49.14।।

    yenādyabahavoyuddhenihatārākṣasāvinipātitāḥ | tasyāmevādyaśūrastvaṃśeṣevinihataḥparaiḥ

    "You, who have struck down many Rakshasas in war, are lying unconscious on the same ground struck by arrows."

  15. 6.49.15

    शयानःशरतल्पेऽस्मिन् सशोणितपरिप्लुतः । शरजालैचशितोभासिभास्करोऽस्तमिवव्रजन् ।।6.49.15।।

    śayānaḥśaratalpe'smin saśoṇitapariplutaḥ | śarajālaicaśitobhāsibhāskaro'stamivavrajan

    "Lying on the bed of arrows in the network of arrows, blood flowing out from the body he remains shining like the setting sun."

  16. 6.49.16

    बाणाभिहतमर्मत्वान्नशक्नोत्यभिभाषितुम् । रुजाचाब्रुवतोऽप्यस्यदृष्टिरागेणसूच्यते ।।6.49.16।।

    bāṇābhihatamarmatvānnaśaknotyabhibhāṣitum | rujācābruvato'pyasyadṛṣṭirāgeṇasūcyate

    "Struck in the vital parts by the arrows, it is not possible for you to speak, but your anguish is indicated in your looks."

  17. 6.49.17

    यथैवमांवनंयान्तमनुयातोमहाद्युतिः । अहमप्यनुयास्यामितथैवैनंयमक्ष्यम् ।।6.49.17।।

    yathaivamāṃvanaṃyāntamanuyātomahādyutiḥ | ahamapyanuyāsyāmitathaivainaṃyamakṣyam

    "This Lakshmana glowing in brightness, travelled with me following me in the forest. In the same way I shall follow him to the abode of death."

  18. 6.49.18

    इष्टबन्धुजनोनित्यंमांचनित्यमनुव्रतः । इमामद्यगतोऽवस्थांममानार्यस्यदुर्नयैः ।।6.49.18।।

    iṣṭabandhujanonityaṃmāṃcanityamanuvrataḥ | imāmadyagato'vasthāṃmamānāryasyadurnayaiḥ

    "He who was liked by relatives, was following ignoble me ever devoutly has reached this state."

  19. 6.49.19

    सुरुष्टेनापिवीरेणलक्ष्मणेननसंस्मरे । परुषंविप्रियंवापिश्रावितंनकदाचन ।।6.49.19।।

    suruṣṭenāpivīreṇalakṣmaṇenanasaṃsmare | paruṣaṃvipriyaṃvāpiśrāvitaṃnakadācana

    "Indeed, heroic Lakshmana never uttered an unpalatable word. I do not remember him speaking harsh words even when he was deeply provoked."

  20. 6.49.20

    विससर्जैकवेगेनपञ्चबाणशतानियः । इष्वस्त्रष्वधिकस्तस्मात्कार्तवीर्याच्चलक्ष्मणः ।।6.49.20।।

    visasarjaikavegenapañcabāṇaśatāniyaḥ | iṣvastraṣvadhikastasmātkārtavīryāccalakṣmaṇaḥ

    "He who, in one go released five hundred arrows (with two hand s) is therefore superior to Kartaveerya (with thousand hands) releasing the same arrows."

  21. 6.49.21

    अस्स्रैरस्त्राणियोहन्याच्छक्रस्यापिमहात्मनः । सोऽयमुर्व्यांहतश्शेतेमहार्हशयनोचितः ।।6.49.21।।

    assrairastrāṇiyohanyācchakrasyāpimahātmanaḥ | so'yamurvyāṃhataśśetemahārhaśayanocitaḥ

    "He, who could destroy Indra's arrows also deserves to be on Indra's bed, is lying on the ground, killed."

  22. 6.49.22

    तच्चमिथ्याप्रलप्तंमांप्रधक्ष्यतिनसंशयः । यन्मयानकृतोराजाराक्षसानांविभीषणः ।।6.49.22।।

    taccamithyāpralaptaṃmāṃpradhakṣyatinasaṃśayaḥ | yanmayānakṛtorājārākṣasānāṃvibhīṣaṇaḥ

    "I have not made Vibheeshana as the king of Rakshasas. Because of that untruth utterance they want to consume me, no doubt."

  23. 6.49.23

    अस्मिन्मुहूर्तेसुग्रीव प्रतियातुमितोऽर्हसि । मत्वाहीनंराजन् रावणोऽभिद्रवेद्बली ।।6.49.23।।

    asminmuhūrtesugrīva pratiyātumito'rhasi | matvāhīnaṃrājan rāvaṇo'bhidravedbalī

    "Sugriva! You return back from here now. Strong Ravana will chase you because of my not being here."

  24. 6.49.24

    अङ्गदंतुपुरस्कत्यससैन्यस्सपरिच्छदम् । सागरंतरसुग्रीव नीलेनचनलेनच ।।6.49.24।।

    aṅgadaṃtupuraskatyasasainyassaparicchadam | sāgaraṃtarasugrīva nīlenacanalenaca

    "Sugriva! Return back from here along with the army keeping Angada in front, even Neela and Nala. Cross the ocean."

  25. 6.49.25

    कृतंहनुमताकार्यंयदन्यैर्दुष्करंरणे । ऋक्षराजेनतुष्यामिगोलाङ्गूलाधिपेनच ।।6.49.25।।

    kṛtaṃhanumatākāryaṃyadanyairduṣkaraṃraṇe | ṛkṣarājenatuṣyāmigolāṅgūlādhipenaca

    "O King of Bears! King of Golangulas! Difficult action has been done by you and others in war. I am pleased with Hanumantha's action."

  26. 6.49.26

    अङ्गदेनकृतंकर्ममैन्देनद्विविदेनच । युद्धंकेसरिणासङ् ख्येघोरंसम्पातिनाकृतम् ।।6.49.26।।

    aṅgadenakṛtaṃkarmamaindenadvividenaca | yuddhaṃkesariṇāsaṅ khyeghoraṃsampātinākṛtam

    "Formidable war was done by Angada, Mainda, Dwivida, and by all the Vanaras, Kesari and Sampathi."

  27. 6.49.27

    गवयेनगवाक्षेणशरभेणगजेनच । अन्यैश्चहरिभिर्युद्धंमदर्थेत्यक्तजीवितैः ।।6.49.27।।

    gavayenagavākṣeṇaśarabheṇagajenaca | anyaiścaharibhiryuddhaṃmadarthetyaktajīvitaiḥ

    "Gava, Gavaksha, Sarabha and others even Vanaras have done war sacrificing their lives for me."

  28. 6.49.28

    नचातिक्रमितुंशक्यंदैवंसुग्रीव मानुषैः । यत्तुशक्यंवयस्येनसुहृदाचपरन्तप ।।6.49.28।। कृतंसुग्रीव तत्सर्वंभवताधर्मभीरुणा ।

    nacātikramituṃśakyaṃdaivaṃsugrīva mānuṣaiḥ | yattuśakyaṃvayasyenasuhṛdācaparantapa kṛtaṃsugrīva tatsarvaṃbhavatādharmabhīruṇā |

    "Sugriva! It is not possible for human beings to overcome God (destiny). O scorcher of enemies! Sugriva, my best friend, you have all done righteously that which is not possible."

  29. 6.49.29

    मित्रकार्यंकृतमिदंभवद्भिर्वानरर्षभाः ।।6.49.29।। अनुज्ञातामयासर्वेयथेष्टंगन्तुमर्हथ ।

    mitrakāryaṃkṛtamidaṃbhavadbhirvānararṣabhāḥ anujñātāmayāsarveyatheṣṭaṃgantumarhatha |

    "O Bulls among Vanaras! All of you should go permitted by me. You have done friend's work. You may go where you wish to go. I permit said Rama."

  30. 6.49.30

    शुश्रुवुस्तस्यतेसर्वेवानराःपरिदेवनम् ।।6.49.30।। वर्तयाञ्चक्रूरश्रूणिनेत्रैःकृष्णेतरेक्षणाः ।

    śuśruvustasyatesarvevānarāḥparidevanam vartayāñcakrūraśrūṇinetraiḥkṛṣṇetarekṣaṇāḥ |

    All the Vanaras started shedding tears from their tawny eyes on listening to the lamentation of Rama.

  31. 6.49.31

    ततस्सर्वाण्यनीकानिस्थापयित्वाविभीषणः ।।6.49.31।। आजगामगदापाणिस्त्वरितंयत्रराघवः ।

    tatassarvāṇyanīkānisthāpayitvāvibhīṣaṇaḥ ājagāmagadāpāṇistvaritaṃyatrarāghavaḥ |

    Thereafter, Vibheeshana, settling all the army, hastened to reach Raghava with a mace.

  32. 6.49.32

    तंदृष्टवात्वरितंयान्तंनीलाञ्जनचयोपमम् ।।6.49.32।। वानरादुद्रुवुस्सर्वेमन्यमानास्तुरावणिम् ।

    taṃdṛṣṭavātvaritaṃyāntaṃnīlāñjanacayopamam vānarādudruvussarvemanyamānāsturāvaṇim |

    Seeing Vibheeshana resembling a dark mountain, thinking him to be Indrajith, all the Vanaras ran from there. ।। इत्यार्षेवाल्मीकीयेश्रीमद्रामायणेआदिकाव्येयुद्धकाण्डेएकोनपञ्चाशस्सर्गः ।। This is the end of the forty ninth sarga of Yuddha Kanda of the first epic the holy Ramayana composed by sage Valmiki.