Uttara Kanda · Sarga 13
Uttara Kanda, Sarga 13
The Final Book
7.13.1
अथ लोकेश्वरोत्सृष्टा तत्र कालेन केनचित् । निद्रा समभवत्तीव्रा कुम्भकर्णस्य रूपिणी ।। 7.13.1 ।।
atha lokeśvarotsṛṣṭā tatra kālena kenacit | nidrā samabhavattīvrā kumbhakarṇasya rūpiṇī || 7.13.1 ||
Then, after some time, an intense, embodied sleep, sent forth by the Lord of the worlds, arose there for Kumbhakarna.
7.13.2
ततो भ्रातरमासीनं कुम्भकर्णो ऽब्रवीद्वचः । निद्रा मां बाधते राजन्कारयस्व ममालयम् ।। 7.13.2 ।।
tato bhrātaramāsīnaṃ kumbhakarṇo 'bravīdvacaḥ | nidrā māṃ bādhate rājankārayasva mamālayam || 7.13.2 ||
Then, Kumbhakarna spoke to his seated brother, saying, "O King, sleep afflicts me; please have a dwelling built for me."
7.13.3
विनियुक्तास्ततो राज्ञा शिल्पिनो विश्वकर्मवत् । विस्तीर्णं योजनं शुभ्रं ततो द्विगुणमायतम् ।। 7.13.3 ।।
viniyuktāstato rājñā śilpino viśvakarmavat | vistīrṇaṃ yojanaṃ śubhraṃ tato dviguṇamāyatam || 7.13.3 ||
Then, artisans like Vishvakarma were appointed by the king to construct a splendid dwelling, one yojana wide and twice that in length.
7.13.4
दर्शनीयं निराबाधं कुम्भकर्णस्य चक्रिरे । स्फाटिकैः काञ्चनैश्चित्रैः स्तम्भैः सर्वत्र शोभितम् ।। 7.13.4 ।।
darśanīyaṃ nirābādhaṃ kumbhakarṇasya cakrire | sphāṭikaiḥ kāñcanaiścitraiḥ stambhaiḥ sarvatra śobhitam || 7.13.4 ||
They built for Kumbhakarna a beautiful and unobstructed dwelling, adorned everywhere with variegated pillars of crystal and gold.
7.13.5
वैडूर्यकृतसोपानं किङ्किणीजालकं तथा । दान्ततोरणविन्यस्तं वज्रस्फटिकवेदिकम् ।। 7.13.5 ।।
vaiḍūryakṛtasopānaṃ kiṅkiṇījālakaṃ tathā | dāntatoraṇavinyastaṃ vajrasphaṭikavedikam || 7.13.5 ||
The structure featured steps made of lapis lazuli, a network of small bells, ivory archways, and platforms of diamond and crystal.
7.13.6
मनोहरं सर्वसुखं कारयामास राक्षसः । सर्वत्र सुखदं नित्यं मेरोः पुण्यां गुहामिव ।। 7.13.6 ।।
manoharaṃ sarvasukhaṃ kārayāmāsa rākṣasaḥ | sarvatra sukhadaṃ nityaṃ meroḥ puṇyāṃ guhāmiva || 7.13.6 ||
The demon (Ravana) had a charming and universally comfortable dwelling built, which was always pleasant, like a sacred cave on Mount Meru.
7.13.7
तत्र निद्रां समाविष्टः कुम्भकर्णो महाबलः । बहून्यब्दसहस्राणि शयानो न प्रबुद्ध्यते ।। 7.13.7 ।।
tatra nidrāṃ samāviṣṭaḥ kumbhakarṇo mahābalaḥ | bahūnyabdasahasrāṇi śayāno na prabuddhyate || 7.13.7 ||
There, the greatly powerful Kumbhakarna, overcome by sleep, remained sleeping for many thousands of years without awakening.
7.13.8
निद्राभिभूते तु तदा कुम्भकर्णे दशाननः । देवर्षियक्षगन्धर्वान्सञ्जघ्ने हि निरङ्कुशः ।। 7.13.8 ।।
nidrābhibhūte tu tadā kumbhakarṇe daśānanaḥ | devarṣiyakṣagandharvānsañjaghne hi niraṅkuśaḥ || 7.13.8 ||
When Kumbhakarna was overcome by sleep, the unrestrained Dashanana (Ravana) then indeed killed gods, sages, Yakshas, and Gandharvas.
7.13.9
उद्यानानि च चित्राणि नन्दनादीनि यानि च । तानि गत्वा सुसङक्रुद्धो भिनत्ति स्म दशाननः ।। 7.13.9 ।।
udyānāni ca citrāṇi nandanādīni yāni ca | tāni gatvā susaṅakruddho bhinatti sma daśānanaḥ || 7.13.9 ||
Dashanana (Ravana), having gone to those beautiful gardens, including Nandana and others, very enraged, proceeded to destroy them.
7.13.10
नदीं गज इव क्रीडन्वृक्षान्वायुरिव क्षिपन् । नगान्व्रज्र इवोत्सृष्टो विध्वंसयति राक्षसः ।। 7.13.10 ।।
nadīṃ gaja iva krīḍanvṛkṣānvāyuriva kṣipan | nagānvrajra ivotsṛṣṭo vidhvaṃsayati rākṣasaḥ || 7.13.10 ||
The demon destroys everything, playing with rivers like an elephant, throwing down trees like the wind, and shattering mountains like a hurled thunderbolt.
7.13.11
तथावृत्तं तु विज्ञाय दशग्रीवं धनेश्वरः । कुलानुरूपं धर्मज्ञो वृत्तं संस्मृत्य चात्मनः ।। 7.13.11 ।।
tathāvṛttaṃ tu vijñāya daśagrīvaṃ dhaneśvaraḥ | kulānurūpaṃ dharmajño vṛttaṃ saṃsmṛtya cātmanaḥ || 7.13.11 ||
Kubera, the lord of wealth and a knower of righteousness, having learned of Daśagrīva's conduct and remembering his own family's appropriate behavior, decided to act.
7.13.12
सौभ्रात्रदर्शनार्थं तु दूतं वैश्रवणस्तदा । लङ्कां सम्प्रेषयामास दशग्रीवस्य वै हितम् ।। 7.13.12 ।।
saubhrātradarśanārthaṃ tu dūtaṃ vaiśravaṇastadā | laṅkāṃ sampreṣayāmāsa daśagrīvasya vai hitam || 7.13.12 ||
Then, Kubera, wishing to demonstrate brotherly affection and for Daśagrīva's welfare, sent a messenger to Lanka.
7.13.13
स गत्वा नगरीं लङ्कामाससाद विभीषणम् । मानितस्तेन धर्मेण पृष्टश्चागमनं प्रति ।। 7.13.13 ।।
sa gatvā nagarīṃ laṅkāmāsasāda vibhīṣaṇam | mānitastena dharmeṇa pṛṣṭaścāgamanaṃ prati || 7.13.13 ||
Having arrived in the city of Lanka, the messenger met Vibhīṣaṇa, who honored him properly and inquired about the purpose of his visit.
7.13.14
पृष्ट्वा च कुशलं राज्ञो ज्ञातीनां च बिभीषणः । सभायां दर्शयामास तमासीनं दशाननम् ।। 7.13.14 ।।
pṛṣṭvā ca kuśalaṃ rājño jñātīnāṃ ca bibhīṣaṇaḥ | sabhāyāṃ darśayāmāsa tamāsīnaṃ daśānanam || 7.13.14 ||
After inquiring about the welfare of the king and his relatives, Vibhīṣaṇa led the messenger to the assembly hall where Daśānana was seated.
7.13.15
स दृष्ट्वा तत्र राजानं दीप्यमानं स्वतेजसा । जयेति वाचा सम्पूज्य तूष्णीं समभिवर्तत ।। 7.13.15 ।।
sa dṛṣṭvā tatra rājānaṃ dīpyamānaṃ svatejasā | jayeti vācā sampūjya tūṣṇīṃ samabhivartata || 7.13.15 ||
Upon seeing the king shining with his own splendor, the messenger honored him with words of "Victory!" and then stood silently.
7.13.16
तं तत्रोत्तमपर्यङ्के वरास्तरणशोभिते । उपविष्टं दशग्रीवं दूतो वाक्यमथाब्रवीत् ।। 7.13.16 ।।
taṃ tatrottamaparyaṅke varāstaraṇaśobhite | upaviṣṭaṃ daśagrīvaṃ dūto vākyamathābravīt || 7.13.16 ||
The messenger then spoke words to Dashagriva, who was seated there on an excellent couch adorned with fine coverings.
7.13.17
राजन्वदामि ते सर्वं भ्राता तव यदब्रवीत् । उभयोः सदृशं वीर वृत्तस्य च कुलस्य च ।। 7.13.17 ।।
rājanvadāmi te sarvaṃ bhrātā tava yadabravīt | ubhayoḥ sadṛśaṃ vīra vṛttasya ca kulasya ca || 7.13.17 ||
O King, I will tell you everything that your brother spoke, which is befitting of the conduct and lineage of both of us, O hero.
7.13.18
साधु पर्याप्तमेतावत्कृतश्चारित्रसङ्ग्रहः । साधु धर्मे व्यवस्थानं क्रियतां यदि शक्यते ।। 7.13.18 ।।
sādhu paryāptametāvatkṛtaścāritrasaṅgrahaḥ | sādhu dharme vyavasthānaṃ kriyatāṃ yadi śakyate || 7.13.18 ||
Enough of this accumulation of deeds; it is proper that adherence to righteousness be established, if it is possible.
7.13.19
दृष्टं मे नन्दनं भग्नमृषयो निहताः श्रुताः । देवतानां समुद्योगस्त्वत्तो राजन्मम श्रुतः ।। 7.13.19 ।।
dṛṣṭaṃ me nandanaṃ bhagnamṛṣayo nihatāḥ śrutāḥ | devatānāṃ samudyogastvatto rājanmama śrutaḥ || 7.13.19 ||
I have seen the Nandana garden destroyed, I have heard that sages were killed, and I have heard from you, O King, about the gods' preparations.
7.13.20
निराकृतश्च बहुशस्त्वया ऽहं राक्षसाधिप । अपराद्धा हि बाल्याच्च रमणीयाः स्वबान्धवाः ।। 7.13.20 ।।
nirākṛtaśca bahuśastvayā 'haṃ rākṣasādhipa | aparāddhā hi bālyācca ramaṇīyāḥ svabāndhavāḥ || 7.13.20 ||
O lord of Rakshasas, I have been disregarded by you many times, yet one's own relatives, even if they have erred due to childishness, should indeed be cherished.
7.13.21
अहं तु हिमवत्पृष्ठं गतो धर्ममुपासितुम् । रौद्रं व्रत्तं समास्थाय नियतो नियतेन्द्रियः ।। 7.13.21 ।।
ahaṃ tu himavatpṛṣṭhaṃ gato dharmamupāsitum | raudraṃ vrattaṃ samāsthāya niyato niyatendriyaḥ || 7.13.21 ||
I indeed went to the peak of the Himalayas to practice dharma, having undertaken a severe vow, disciplined and with my senses controlled.
7.13.22
तत्र देवो मया दृष्टः सह देव्या मया प्रभुः । सव्यं चक्षुर्मया दैवात्तत्र देव्यां निपातितम् ।। 7.13.22 ।।
tatra devo mayā dṛṣṭaḥ saha devyā mayā prabhuḥ | savyaṃ cakṣurmayā daivāttatra devyāṃ nipātitam || 7.13.22 ||
There, I saw the Lord, the god Shiva, with the goddess Parvati, and by chance, my left eye fell upon the goddess.
7.13.23
का न्वियं स्यादिति शुभा न खल्वन्येन हेतुना । रूपं ह्यनुपमं कृत्वा रुद्राणी तत्र तिष्ठति ।। 7.13.23 ।।
kā nviyaṃ syāditi śubhā na khalvanyena hetunā | rūpaṃ hyanupamaṃ kṛtvā rudrāṇī tatra tiṣṭhati || 7.13.23 ||
I wondered, "Who might this beautiful one be?" and not for any other reason, for Rudra's consort, Parvati, stood there having assumed an incomparable form.
7.13.24
देव्या दिव्यप्रभावेण दग्धं सव्यं ममेक्षणम् । रेणुध्वस्तमिव ज्योतिः पिङ्गुलत्वमुपागतम् ।। 7.13.24 ।।
devyā divyaprabhāveṇa dagdhaṃ savyaṃ mamekṣaṇam | reṇudhvastamiva jyotiḥ piṅgulatvamupāgatam || 7.13.24 ||
By the divine power of the goddess, my left eye was burnt, and it became yellowish-brown, like a flame obscured by dust.
7.13.25
ततो ऽहमन्यद्विस्तीर्णं गत्वा तस्य गिरेस्तटम् । तूष्णीं वर्षशतान्यष्टौ समाधारं महाव्रतम् ।। 7.13.25 ।।
tato 'hamanyadvistīrṇaṃ gatvā tasya girestaṭam | tūṣṇīṃ varṣaśatānyaṣṭau samādhāraṃ mahāvratam || 7.13.25 ||
Then, I went to another expansive slope of that mountain and silently observed a great vow for eight hundred years.
7.13.26
समाप्ते नियमे तस्मिंस्तत्र देवो महेश्वरः । प्रीतः प्रीतेन मनसा प्राह वाक्यमिदं प्रभुः ।। 7.13.26 ।।
samāpte niyame tasmiṃstatra devo maheśvaraḥ | prītaḥ prītena manasā prāha vākyamidaṃ prabhuḥ || 7.13.26 ||
When that austerity was completed, the lord Maheshvara, well pleased, spoke these words there with a gladdened mind.
7.13.27
पैङ्गल्यं यदवाप्तं हि देव्या रूपनिरीक्षणात् । प्रीतो ऽस्मि तव धर्मज्ञ तपसा नेन सुव्रत ।। 7.13.27 ।।
paiṅgalyaṃ yadavāptaṃ hi devyā rūpanirīkṣaṇāt | prīto 'smi tava dharmajña tapasā nena suvrata || 7.13.27 ||
O knower of dharma, O one of good vows, I am indeed pleased by this penance of yours, which resulted in the yellowness (of your eye) from gazing upon the goddess's form.
7.13.28
मया चैतद्व्रतं चीर्णं त्वया चैव धनाधिप । तृतीयः पुरुषो नास्ति यश्चरेव्रतमीदृशम् ।। 7.13.28 ।।
mayā caitadvrataṃ cīrṇaṃ tvayā caiva dhanādhipa | tṛtīyaḥ puruṣo nāsti yaścarevratamīdṛśam || 7.13.28 ||
O lord of wealth, this vow has been performed by me and by you alone, for there is no third person who could perform such a vow.
7.13.29
व्रतं सुनिश्चयं ह्येतन्मया ह्युत्पादितं पुरा । तत्सखित्वं मया सौम्य रोचयस्व धनेश्वर ।। 7.13.29 ।।
vrataṃ suniścayaṃ hyetanmayā hyutpāditaṃ purā | tatsakhitvaṃ mayā saumya rocayasva dhaneśvara || 7.13.29 ||
This very firm vow was indeed originated by me in the past, therefore, O gentle lord of wealth, desire friendship with me.
7.13.30
तपसा निर्जितश्चैव सखा भव ममानघ । देव्या दग्धं प्रभावेण यच्च सव्यं तवेक्षणम् ।। 7.13.30 ।।
tapasā nirjitaścaiva sakhā bhava mamānagha | devyā dagdhaṃ prabhāveṇa yacca savyaṃ tavekṣaṇam || 7.13.30 ||
O sinless one, having been conquered by your penance, become my friend, especially since your left eye was burnt by the power of the goddess.
7.13.31
एकाक्षिपिङ्गलेत्येव नाम स्थास्यति शाश्वतम् । एवं तेन सखित्वं च प्राप्यानुज्ञां च शङ्करात् ।। 7.13.31 ।।
ekākṣipiṅgaletyeva nāma sthāsyati śāśvatam | evaṃ tena sakhitvaṃ ca prāpyānujñāṃ ca śaṅkarāt || 7.13.31 ||
Thus, the name Ekakshipingala will remain eternal, and having obtained friendship and permission from Lord Shankara, Kubera spoke.
7.13.32
आगत्य च श्रुतो ऽयं मे तव पापविनिश्चयः ।। 7.13.32 ।।
āgatya ca śruto 'yaṃ me tava pāpaviniścayaḥ || 7.13.32 ||
And having come here, I have heard of this sinful resolve of yours.
7.13.33
तदधर्मिष्ठसंयोगान्निवर्त कुलदूषणात् । चिन्त्यते हि वधोपायः सर्षिसङ्घैः सुरैस्तव ।। 7.13.33 ।।
tadadharmiṣṭhasaṃyogānnivarta kuladūṣaṇāt | cintyate hi vadhopāyaḥ sarṣisaṅghaiḥ suraistava || 7.13.33 ||
Therefore, desist from this unrighteous union which disgraces your family, for indeed, the gods along with the groups of sages are contemplating a means to kill you.
7.13.34
एवमुक्तो दशग्रीवः क्रुद्धसंरक्तलोचनः । हस्तौ दन्तांश्च सम्पीड्य वाक्यमेतदुवाच ह ।। 7.13.34 ।।
evamukto daśagrīvaḥ kruddhasaṃraktalocanaḥ | hastau dantāṃśca sampīḍya vākyametaduvāca ha || 7.13.34 ||
Thus addressed, Dashagriva, with eyes red with anger, gnashed his teeth and spoke these words.
7.13.35
विज्ञातं ते मया दूत वाक्यं यस्य प्रभाषसे । नैतत्त्वमसि नैवासौ भ्रात्रा येनासि चोदितः ।। 7.13.35 ।।
vijñātaṃ te mayā dūta vākyaṃ yasya prabhāṣase | naitattvamasi naivāsau bhrātrā yenāsi coditaḥ || 7.13.35 ||
O messenger, I have understood your words which you speak and whose message it is; you are not this person, nor is he the brother by whom you claim to be instigated.
7.13.36
हितं नैष ममैतद्धि ब्रवीति धनरक्षकः । महेश्वरसखित्वं तु मूढ श्रावयते किल ।। 7.13.36 ।।
hitaṃ naiṣa mamaitaddhi bravīti dhanarakṣakaḥ | maheśvarasakhitvaṃ tu mūḍha śrāvayate kila || 7.13.36 ||
This protector of wealth (Kubera) is not speaking what is beneficial for me; rather, this fool is indeed making me hear about his friendship with Maheśvara.
7.13.37
न चेदं क्षमणीयं मे यदेतद्भाषितं त्वया । यदेतावन्मया कालं दूत तस्य तु मर्षितम् ।। 7.13.37 ।।
na cedaṃ kṣamaṇīyaṃ me yadetadbhāṣitaṃ tvayā | yadetāvanmayā kālaṃ dūta tasya tu marṣitam || 7.13.37 ||
O messenger, what you have spoken is not to be forgiven by me, though I have endured his (Kubera's) actions for so long.
7.13.38
न हन्तव्यो गुरुर्ज्येष्ठो मया ऽयमिति मन्यते । तस्य त्विदानीं श्रुत्वा मे वाक्यमेषा कृता मतिः ।। 7.13.38 ।।
na hantavyo gururjyeṣṭho mayā 'yamiti manyate | tasya tvidānīṃ śrutvā me vākyameṣā kṛtā matiḥ || 7.13.38 ||
He (Kubera) thinks that this elder brother, my preceptor, should not be killed by me, but having now heard my words, this decision has been made by me.
7.13.39
त्रीँल्लोकानपि जेष्यामि बाहुवीर्यमुपाश्रितः ।। 7.13.39 ।।
trīँllokānapi jeṣyāmi bāhuvīryamupāśritaḥ || 7.13.39 ||
Relying on the strength of my arms, I shall conquer even the three worlds.
7.13.40
एतन्मुहूर्तमेवाहं तस्यैकस्य तु वै कृते । चतुरो लोकपालांस्तान्नयिष्यामि यमक्षयम् ।। 7.13.40 ।।
etanmuhūrtamevāhaṃ tasyaikasya tu vai kṛte | caturo lokapālāṃstānnayiṣyāmi yamakṣayam || 7.13.40 ||
Indeed, for the sake of that one (Kubera) alone, I shall, in this very moment, lead those four world-protectors to Yama's abode.
7.13.41
एवमुक्त्वा तु लङ्केशो दूतं खड्गेन जघ्निवान् । ददौ भक्षयितुं ह्येनं राक्षसानां दुरात्मनाम् ।। 7.13.41 ।।
evamuktvā tu laṅkeśo dūtaṃ khaḍgena jaghnivān | dadau bhakṣayituṃ hyenaṃ rākṣasānāṃ durātmanām || 7.13.41 ||
Having spoken thus, Ravana, the lord of Lanka, killed the messenger with his sword and gave him to the wicked Rākṣasas to be devoured.
7.13.42
एवं कृतस्वस्त्ययनो रथमारुह्य रावणः । त्रैलोक्यविजयाकाङ्क्षी ययौ यत्र धनेश्वरः ।। 7.13.42 ।।
evaṃ kṛtasvastyayano rathamāruhya rāvaṇaḥ | trailokyavijayākāṅkṣī yayau yatra dhaneśvaraḥ || 7.13.42 ||
Having thus performed auspicious rites and mounted his chariot, Ravana, desirous of conquering the three worlds, went to where Kubera, the lord of wealth, resided. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदुत्तरकाण्डे त्रयोदशः सर्गः ।। 13 ।। Thus ends the thirteenth sarga of Uttara Kanda of the holy Ramayana the first epic composed by sage Valmiki.