Sundara Kanda · Sarga 39
Sundara Kanda, Sarga 39
The Beautiful Book
5.39.1
मणिं दत्त्वा ततः सीता हनूमन्तमथाब्रवीत्। अभिज्ञानमभिज्ञातमेतद्रामस्य तत्त्वतः।।5.39.1।।
maṇiṃ dattvā tataḥ sītā hanūmantamathābravīt| abhijñānamabhijñātametadrāmasya tattvataḥ
Sita gave the jewel to Hanuman and said, "This signet ornament is known to Rama very well".
5.39.2
मणिं तु दृष्ट्वा रामो वै त्रयाणां संस्मरिष्यति। वीरो जनन्या मम च राज्ञो दशरथस्य च।।5.39.2।।
maṇiṃ tu dṛṣṭvā rāmo vai trayāṇāṃ saṃsmariṣyati| vīro jananyā mama ca rājño daśarathasya ca
"Seeing this jewel,Rama will recall three of us, my mother, myself and the king Dasaratha" (as this was given by her mother at her marriage.)
5.39.3
स भूयस्त्वं समुत्साहे चोदितो हरिसत्तम। अस्मिन्कार्यसमारम्भे प्रचिन्तय यदुत्तरम्।।5.39.3।।
sa bhūyastvaṃ samutsāhe codito harisattama| asminkāryasamārambhe pracintaya yaduttaram
"Great Hanuman you are enthused now. You may think over the future course of action.
5.39.4
त्वमस्मिन्कार्यनिर्योगे प्रमाणं हरिसत्तम। हनुमन्यत्नमास्थाय दुःखक्षयकरो भव।।5.39.4।। तस्य चिन्तयतो यत्नो दुःखक्षयकरो भवेत्।
tvamasminkāryaniryoge pramāṇaṃ harisattama| hanumanyatnamāsthāya duḥkhakṣayakaro bhava tasya cintayato yatno duḥkhakṣayakaro bhavet|
"O best of monkeys it is your responsibility to carry out this task. O Hanuman think carefully of that. Take the initiative to reduce my suffering. I am confident that you can do it."
5.39.5
स तथेति प्रतिज्ञाय मारुतिर्भीमविक्रमः।।5.39.5।। शिरसा वन्ध्य वैदेहीं गमनायोपचक्रमे।
sa tatheti pratijñāya mārutirbhīmavikramaḥ śirasā vandhya vaidehīṃ gamanāyopacakrame|
Hanuman possessed with fierce valour said to Vaidehi, 'so be it' and bowed his head, and offered salutations before he departed.
5.39.6
ज्ञात्वा सम्प्रस्थितं देवी वानरं मारुतात्मजम्।।5.39.6।। बाष्पगद्गदया वाचा मैथिली वाक्यमब्रवीत्।
jñātvā samprasthitaṃ devī vānaraṃ mārutātmajam bāṣpagadgadayā vācā maithilī vākyamabravīt|
The noble lady, Sita, having been fully convinced about Hanuman and realising that he is about to start, her voice was choked with tears. She said these words:
5.39.7
कुशलं हनुमन्ब्रूयाः सहितौ रामलक्ष्मणौ।।5.39.7।। सुग्रीवं च सहामात्यं वृद्धान् सर्वांश्च वानरान्। ब्रूयास्त्वं वानरश्रेष्ठ कुशलं धर्मसंहितम्।।5.39.8।।
kuśalaṃ hanumanbrūyāḥ sahitau rāmalakṣmaṇau sugrīvaṃ ca sahāmātyaṃ vṛddhān sarvāṃśca vānarān| brūyāstvaṃ vānaraśreṣṭha kuśalaṃ dharmasaṃhitam
"O Hanuman the great communicate my welfare to both Rama and Lakshmana, to Sugriva, his ministers, elderly vanaras in righteous order.
5.39.8
कुशलं हनुमन्ब्रूयाः सहितौ रामलक्ष्मणौ।।5.39.7।। सुग्रीवं च सहामात्यं वृद्धान् सर्वांश्च वानरान्। ब्रूयास्त्वं वानरश्रेष्ठ कुशलं धर्मसंहितम्।।5.39.8।।
kuśalaṃ hanumanbrūyāḥ sahitau rāmalakṣmaṇau sugrīvaṃ ca sahāmātyaṃ vṛddhān sarvāṃśca vānarān| brūyāstvaṃ vānaraśreṣṭha kuśalaṃ dharmasaṃhitam
"O Hanuman the great communicate my welfare to both Rama and Lakshmana, to Sugriva, his ministers, elderly vanaras in righteous order.
5.39.9
यथा स च महाबाहुर्मां तारयति राघवः। अस्माद्धुःखाम्बुसंरोधात्त्वं समाधातुमर्हसि।।5.39.9।।
yathā sa ca mahābāhurmāṃ tārayati rāghavaḥ| asmāddhuḥkhāmbusaṃrodhāttvaṃ samādhātumarhasi
"You must pacify the strongarmed Rama in a manner by which he will help me to cross the ocean of grief and rlieve me.
5.39.10
जीवन्तीं मां यथा रामः सम्भावयति कीर्तिमान्। तत्तथा हनुमन्वाच्यं वाचा धर्ममवाप्नुहि।।5.39.10।।
jīvantīṃ māṃ yathā rāmaḥ sambhāvayati kīrtimān| tattathā hanumanvācyaṃ vācā dharmamavāpnuhi
"Let the illustrious Rama take me alive. Help me with your (persuasive) words and you will acquire merit.
5.39.11
नित्यमुत्साहयुक्ताश्च वाचश्रुत्वा त्वयेरिताः। वर्धिष्यते दाशरथेः पौरुषं मदवाप्तये।।5.39.11।।
nityamutsāhayuktāśca vācaśrutvā tvayeritāḥ| vardhiṣyate dāśaratheḥ pauruṣaṃ madavāptaye
"On hearing your ever spirited words his manliness to get me back will be charged.
5.39.12
मत्सन्देशयुता वाचस्त्वत्तश्श्रुत्वा च राघवः। पराक्रमविधिं वीरो विधिवत्संविधास्यति।।5.39.12।।
matsandeśayutā vācastvattaśśrutvā ca rāghavaḥ| parākramavidhiṃ vīro vidhivatsaṃvidhāsyati
After hearing my message repeated from you, the heroic Rama will duly make his display of valour.
5.39.13
सीताया वचनं श्रुत्वा हनुमान्मारुतात्मजः। शिरस्यञ्जलिमाधाय वाक्यमुत्तरमब्रवीत्।।5.39.13।।
sītāyā vacanaṃ śrutvā hanumānmārutātmajaḥ| śirasyañjalimādhāya vākyamuttaramabravīt
"Having heard Sita's words, Hanuman, son of Maruta, placed his folded palms over his head in reverence and replied:
5.39.14
क्षिप्रमेष्यति काकुत्स्थो हार्यृक्षप्रवरैर्वृतः। यस्ते युधि विजित्यारीन्शोकं व्यपनयिष्यति।।5.39.14।।
kṣiprameṣyati kākutstho hāryṛkṣapravarairvṛtaḥ| yaste yudhi vijityārīnśokaṃ vyapanayiṣyati
"Kakutstha Rama, accompanied by vanaras and bears will reach here soon and conquer the enemies in war and relieve your grief.
5.39.15
न हि पश्यामि मर्त्येषु नासुरेषु सुरेषु वा। यस्तस्य क्षिपतो बाणान्स्थातुमुत्सहतेऽग्रतः।।5.39.15।।
na hi paśyāmi martyeṣu nāsureṣu sureṣu vā| yastasya kṣipato bāṇānsthātumutsahate'grataḥ
"I do not see any one among humans or demons or even among gods who can face his arrows when released.
5.39.16
अप्यर्कमपि पर्जन्यमपि वैवस्वतं यमम्। स हि सोढुं रणे शक्तस्तव हेतोर्विशेषतः।।5.39.16।।
apyarkamapi parjanyamapi vaivasvataṃ yamam| sa hi soḍhuṃ raṇe śaktastava hetorviśeṣataḥ
"Indeed, Rama is capable of conquering even the Sungod, or the raingod or Yama (the son of the Sun) specially for your sake.
5.39.17
स हि सागरपर्यन्तां महीं शासितुमीहति। त्वन्निमित्तो हि रामस्य जयो जनकनन्दिनि।।5.39.17।।
sa hi sāgaraparyantāṃ mahīṃ śāsitumīhati| tvannimitto hi rāmasya jayo janakanandini
"Rama is fit to rule the entire earth surrounded by the ocean. O delight of Janaka he will succeed in serving your cause."
5.39.18
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सम्यक्सत्यं सुभाषितम्। जानकी बहुमेनेऽथ वचनं चेदमब्रवीत्।।5.39.18।।
tasya tadvacanaṃ śrutvā samyaksatyaṃ subhāṣitam| jānakī bahumene'tha vacanaṃ cedamabravīt
On hearing the truthful, proper, pleasing words by Hanuman whom she held in great esteem, Sita said this:
5.39.19
ततस्तं प्रस्थितं सीता वीक्षमाणा पुनः पुनः। भर्तृस्नेहान्वितं वाक्यं सौहार्दादनुमानयत्।।5.39.19।।
tatastaṃ prasthitaṃ sītā vīkṣamāṇā punaḥ punaḥ| bhartṛsnehānvitaṃ vākyaṃ sauhārdādanumānayat
Sita again and again looked at Hanuman who was about to start. She made him understand her words conveying her love for Rama.
5.39.20
यदि वा मन्यसे वीर वसैकाहमरिन्दम। कस्मिंश्चित्संवृते देशे विश्रान्तःश्वो गमिष्यसि।।5.39.20।।
yadi vā manyase vīra vasaikāhamarindama| kasmiṃścitsaṃvṛte deśe viśrāntaḥśvo gamiṣyasi
"O destroyer of enemies if you think of halting for a day you may do so in a solitary location and leave tomorrow.
5.39.21
मम चेदल्पभाग्याया सान्निध्यात्तव वानर। अस्य शोकस्य महतो मुहूर्तं मोक्षणं भवेत्।।5.39.21।।
mama cedalpabhāgyāyā sānnidhyāttava vānara| asya śokasya mahato muhūrtaṃ mokṣaṇaṃ bhavet
"Your presence will relieve me of my suffering, if you stay here for a while.
5.39.22
गते हि हरिशार्दूल पुनरागमनाय तु। प्राणानामपि सन्देहो मम स्यान्नात्र संशयः।।5.39.22।।
gate hi hariśārdūla punarāgamanāya tu| prāṇānāmapi sandeho mama syānnātra saṃśayaḥ
"O tiger among vanaras if you leave this place to come again, my life will be uncertain, (if your coming is uncertain). There is no doubt about it.
5.39.23
तवादर्शनजः शोको भूयो मां परितापयेत्। दुःखाद्धुःखपरामृष्टां दीपयन्निव वानर।।5.39.23।।
tavādarśanajaḥ śoko bhūyo māṃ paritāpayet| duḥkhāddhuḥkhaparāmṛṣṭāṃ dīpayanniva vānara
"My agony would be increased further by not seeing you. It would be inflamming my agony and I would be even more pained.
5.39.24
अयं च वीर सन्देहस्तिष्ठतीव ममाग्रतः। सुमहांस्त्वत्सहायेषु हर्यृक्षेषु हरीश्वरः।।5.39.24।।
ayaṃ ca vīra sandehastiṣṭhatīva mamāgrataḥ| sumahāṃstvatsahāyeṣu haryṛkṣeṣu harīśvaraḥ
"O heroic chief of vanaras I am doubtful as to whether vanaras and bears can extend help?
5.39.25
कथं नु खलु दुष्पारं तरिष्यन्ति महोदधिम्। तानि हर्यृक्षसैन्यानि तौ वा नरवरात्मजौ।।5.39.25।।
kathaṃ nu khalu duṣpāraṃ tariṣyanti mahodadhim| tāni haryṛkṣasainyāni tau vā naravarātmajau
"How can the army of vanaras and bears, for that matter, princes Rama and Lakshmana negotiate the ocean, which is difficult to cross?
5.39.26
त्रयाणामेव भूतानां सागरस्यास्य लङ्घने। शक्तिस्स्याद्वैनतेयस्य तव वा मारुतस्य वा।।5.39.26।।
trayāṇāmeva bhūtānāṃ sāgarasyāsya laṅghane| śaktissyādvainateyasya tava vā mārutasya vā
"It is only three beings who have the capacity to leap over this ocean. Garuda, or you or the Windgod.
5.39.27
तदस्मिन्कार्यनिर्योगे वीरैवं दुरतिक्रमे। किं पश्यसि समाधानं त्वं हि कार्यविदां वरः।।5.39.27।।
tadasminkāryaniryoge vīraivaṃ duratikrame| kiṃ paśyasi samādhānaṃ tvaṃ hi kāryavidāṃ varaḥ
"What means do you, being the foremost hero among the three who are capable performing this difficult task, foresee?
5.39.28
काममस्य त्वमेवैकः कार्यस्य परिसाधने। पर्याप्तः परवीरघ्न यशस्यस्ते फलोदयः।।5.39.28।।
kāmamasya tvamevaikaḥ kāryasya parisādhane| paryāptaḥ paravīraghna yaśasyaste phalodayaḥ
"O slayer of enemy heroes if you alone can accomplish this task the fame of doing this will be yours.
5.39.29
बलैस्समग्रैर्यदि मां रावणं जित्य संयुगे। विजयी स्वपुरं यायात्तत्तस्य सदृशं भवेत्।।5.39.29।।
balaissamagrairyadi māṃ rāvaṇaṃ jitya saṃyuge| vijayī svapuraṃ yāyāttattasya sadṛśaṃ bhavet
"It would be worthy of Rama if he with his entire army emerges victorious over Ravana in a battle and takes me to his city.
5.39.30
शरैस्तु सङ्कुलां कृत्वा लङ्कां परबलार्दनः। मां नयेद्यदि काकुत्स्थः तत्तस्य सदृशं भवेत्।।5.39.30।।
śaraistu saṅkulāṃ kṛtvā laṅkāṃ parabalārdanaḥ| māṃ nayedyadi kākutsthaḥ tattasya sadṛśaṃ bhavet
"If Kakutstha (Rama), slayer of the enemy army fills the entire Lanka with his arrows and takes me, then his action will be worthy of him.
5.39.31
तद्यथा तस्य विक्रान्तमनुरूपं महात्मनः। भवेदाहवशूरस्य तथा त्वमुपपादय।।5.39.31।।
tadyathā tasya vikrāntamanurūpaṃ mahātmanaḥ| bhavedāhavaśūrasya tathā tvamupapādaya
"You may make arrangement in such a manner that, that great self, the hero in war makes his victorious march which is worthy of him."
5.39.32
तदर्थोपहितं वाक्यं प्रश्रितं हेतुसंहितम्। निशम्य हनुमान्शेषं वाक्यमुत्तरमब्रवीत्।।5.39.32।।
tadarthopahitaṃ vākyaṃ praśritaṃ hetusaṃhitam| niśamya hanumānśeṣaṃ vākyamuttaramabravīt
Having heard the meaningful, courteous and logical words of Sita, Hanuman replied:
5.39.33
देवि हर्यृक्षसैन्यानामीश्वरः प्लवतां वरः। सुग्रीवस्सत्त्वसम्पन्नस्तवार्थे कृतनिश्चयः।।5.39.33।।
devi haryṛkṣasainyānāmīśvaraḥ plavatāṃ varaḥ| sugrīvassattvasampannastavārthe kṛtaniścayaḥ
"O Devi the lord of monkeys, Sugriva heads the army of vanaras and bears. He is richly endowed with satvaguna and is determined to accomplish your cause and free you from sorrow.
5.39.34
स वानरसहस्राणां कोटीभिरभिसंवृतः। क्षिप्रमेष्यति वैदेहि राक्षसानां निबर्हणः।।5.39.34।।
sa vānarasahasrāṇāṃ koṭībhirabhisaṃvṛtaḥ| kṣiprameṣyati vaidehi rākṣasānāṃ nibarhaṇaḥ
"O Vaidehi Sugriva will reach this place with thousands of crores of vanaras very soon and would kill all the ogres.
5.39.35
तस्य विक्रमसम्पन्नास्सत्त्ववन्तो महाबलाः। मनस्सङ्कल्पसम्पाता निदेशे हरयः स्थिताः।।5.39.35।।
tasya vikramasampannāssattvavanto mahābalāḥ| manassaṅkalpasampātā nideśe harayaḥ sthitāḥ
"Valiant, virtuous and powerful vanaras who can leap with the speed of mind are awaiting orders (of Sugriva).
5.39.36
येषां नोपरि नाधस्तान्न तिर्यक्सज्जते गतिः। न च कर्मसु सीदन्ति महत्स्वमिततेजसः।।5.39.36।।
yeṣāṃ nopari nādhastānna tiryaksajjate gatiḥ| na ca karmasu sīdanti mahatsvamitatejasaḥ
"Their course cannot be impeded either upward, or downward or right or left. They are indeed very brilliant and would never fail in any task.
5.39.37
असकृत्तैर्महोत्साहैस्ससागरधराधरा। प्रदक्षिणीकृता भूमिर्वायुमार्गानुसारिभिः।।5.39.37।।
asakṛttairmahotsāhaissasāgaradharādharā| pradakṣiṇīkṛtā bhūmirvāyumārgānusāribhiḥ
"They have often circumambulated the earth including its oceans and mountains through the aerial path with great enthusiasm.
5.39.38
मद्विशिष्टाश्च तुल्याश्च सन्ति तत्र वनौकसः। मत्तः प्रत्यवरः कश्चिन्नास्ति सुग्रीवसन्निधौ।।5.39.38।।
madviśiṣṭāśca tulyāśca santi tatra vanaukasaḥ| mattaḥ pratyavaraḥ kaścinnāsti sugrīvasannidhau
"The vanaras under Sugriva who move in the forest are more powerful than me or equal to me. None is inferior to me.
5.39.39
अहं तावदिह प्राप्तः किं पुनस्ते महाबलाः। न हि प्रकृष्टाः प्रेष्यन्ते प्रेष्यन्ते हीतरे जनाः।।5.39.39।।
ahaṃ tāvadiha prāptaḥ kiṃ punaste mahābalāḥ| na hi prakṛṣṭāḥ preṣyante preṣyante hītare janāḥ
"If I have managed to come here, why not the other powerful ones? The superior leaders are not sent (as messengers). Only ordinary ones like me are.
5.39.40
तदलं परितापेन देवि शोको व्यपैतु ते। एकोत्पातेन ते लङ्कामेष्यन्ति हरियूथपाः।।5.39.40।।
tadalaṃ paritāpena devi śoko vyapaitu te| ekotpātena te laṅkāmeṣyanti hariyūthapāḥ
"O noble lady therefore, give up your agony. Enough of your lamentation. The monkey troops will reach this place in one stride.
5.39.41
मम पृष्ठगतौ तौ च चन्द्रसूर्याविवोदितौ। त्वत्सकाशं महासत्त्वौ नृसिंहावागमिष्यतः।।5.39.41।।
mama pṛṣṭhagatau tau ca candrasūryāvivoditau| tvatsakāśaṃ mahāsattvau nṛsiṃhāvāgamiṣyataḥ
"Both the valiant Rama and Lakshmana, lions among men, looking brilliant like Sun and Moon will come to you riding on my back.
5.39.42
ततो वीरौ नरवरौ सहितौ रामलक्ष्मणौ। आगम्य नगरीं लङ्कां सायकैर्विधमिष्यतः।।5.39.42।।
tato vīrau naravarau sahitau rāmalakṣmaṇau| āgamya nagarīṃ laṅkāṃ sāyakairvidhamiṣyataḥ
"Both the heroes, Rama and Lakshmana will come and blow up the city of Lanka with their unfailing arrows.
5.39.43
सगणं रावणं हत्त्वा राघवो रघुनन्दनः। त्वामादाय वरारोहे स्वपुरीं प्रतियास्यति।।5.39.43।।
sagaṇaṃ rāvaṇaṃ hattvā rāghavo raghunandanaḥ| tvāmādāya varārohe svapurīṃ pratiyāsyati
"O beautiful lady Raghava, the delight of the Raghu race would kill Ravana and his kins and return with you to his city৷৷
5.39.44
तदाश्वसिहि भद्रं ते भव त्वं कालकाङ्क्षिणी। नचिराद्द्रक्ष्यसे रामं प्रज्वलन्तमिवानलम्।।5.39.44।।
tadāśvasihi bhadraṃ te bhava tvaṃ kālakāṅkṣiṇī| nacirāddrakṣyase rāmaṃ prajvalantamivānalam
"Therefore, count the days and rest assured. Let it be auspicious to you. You will shortly see Rama burning like fire.
5.39.45
निहते राक्षसेन्द्रेऽस्मिन्सपुत्रामात्यबान्धवे। त्वं समेष्वसि रामेण शशाङ्केनेव रोहिणी।।5.39.45।।
nihate rākṣasendre'sminsaputrāmātyabāndhave| tvaṃ sameṣvasi rāmeṇa śaśāṅkeneva rohiṇī
"When Ravana is slain, with his sons, ministers and kith and kin, you will reunite with Rama as Rohini unites with the Moon.
5.39.46
क्षिप्रं त्वं देवि शोकस्य पारं यास्यसि मैथिलि। रावणं चैव रामेण निहतं द्रक्ष्यसेऽचिरात्।।5.39.46।।
kṣipraṃ tvaṃ devi śokasya pāraṃ yāsyasi maithili| rāvaṇaṃ caiva rāmeṇa nihataṃ drakṣyase'cirāt
"O queen Mythili you come to the end of your sorrow and will soon see Ravana killed by Rama".
5.39.47
एवमाश्वास्य वैदेहीं हनुमान्मारुतात्मजः। गमनाय मतिं कृत्वा वैदेहीं पुनरब्रवीत्।।5.39.47।।
evamāśvāsya vaidehīṃ hanumānmārutātmajaḥ| gamanāya matiṃ kṛtvā vaidehīṃ punarabravīt
Having thus consoled Vaidehi, Hanuman, son of the Windgod resolved to depart. Once again he spoke to Vadehi:
5.39.48
तमरिघ्नं कृतात्मानं क्षिप्रं द्रक्ष्यसि राघवम्। लक्ष्मणं च धनुष्पाणिं लङ्काद्वारमुपागतम्।।5.39.48।।
tamarighnaṃ kṛtātmānaṃ kṣipraṃ drakṣyasi rāghavam| lakṣmaṇaṃ ca dhanuṣpāṇiṃ laṅkādvāramupāgatam
"Very soon you would see the slayer of foes, who is an accomplished wielder of the bow (Rama) along with Lakshmana at the entrance of Lanka.
5.39.49
नखदंष्ट्रायुधान्वीरान्सिम्हशार्दूलविक्रमान्। वानरान्वारणेन्द्राभान्क्षिप्रं द्रक्ष्यसि सङ्गतान्।।5.39.49।।
nakhadaṃṣṭrāyudhānvīrānsimhaśārdūlavikramān| vānarānvāraṇendrābhānkṣipraṃ drakṣyasi saṅgatān
"You will soon see heroic vanaras whose weapons are their teeth, who are like lion and tiger in their valour. They are (mighty) like wellbred elephants.
5.39.50
शैलाम्बुदनिकाशानां लङ्कामलयसानुषु। नर्दतां कपिमुख्यानामार्ये यूधान्यनेकशः।।5.39.50।।
śailāmbudanikāśānāṃ laṅkāmalayasānuṣu| nardatāṃ kapimukhyānāmārye yūdhānyanekaśaḥ
"O respectable lady you would see many troops of vanara chiefs who resemble clouds hovering on the mountain peaks of Lankaroaring.
5.39.51
स तु मर्मणि घोरेण ताडितो मन्मथेषुणा। न शर्म लभते रामस्सिंहार्धित इव द्विपः।।5.39.51।।
sa tu marmaṇi ghoreṇa tāḍito manmatheṣuṇā| na śarma labhate rāmassiṃhārdhita iva dvipaḥ
"Rama is tormented by the dreadful arrows of the god of love pierced into vitals, like an elephant hit by a lion. He has no happiness in life.
5.39.52
मा रुदो देवि शोकेन माभूत्ते मनसोऽप्रियम्। शचीव पत्या शक्रेण भर्त्रा नाथवती ह्यसि।।5.39.52।।
mā rudo devi śokena mābhūtte manaso'priyam| śacīva patyā śakreṇa bhartrā nāthavatī hyasi
"O devi weep no more.Entertain no unpleasant thoughts.You have a great husband, just as Sachi has her lord Indra.
5.39.53
रामाद्विशिष्टः कोऽन्योऽस्ति कश्चित्सौमित्रिणा समः। अग्निमारुतकल्पौ तौ भ्रातरौ तव संश्रयौ।।5.39.53।।
rāmādviśiṣṭaḥ ko'nyo'sti kaścitsaumitriṇā samaḥ| agnimārutakalpau tau bhrātarau tava saṃśrayau
"Who is superior to Rama? Who is equal to Lakshmana? Both the brothers are like Fire and Wind. They are your refuge.
5.39.54
नास्मिंश्चिरं वत्स्यसि देवि देशे रक्षोगणैरध्युषितेऽतिरौद्रे। न ते चिरादामगमनं प्रियस्य क्षमस्व मत्सङ्गमकालमात्रम्।।5.39.54।।
nāsmiṃściraṃ vatsyasi devi deśe rakṣogaṇairadhyuṣite'tiraudre| na te cirādāmagamanaṃ priyasya kṣamasva matsaṅgamakālamātram
"O noble lady You will not stay longer in this country, which is a strong hold of hosts of demons and a dreadful place It will not be very long before you unite with your beloved. Pray, have patience till then. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे एकोनचत्वारिंशस्सर्गः।। Thus ends the thirtyninth sarga of Sundarakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.