Kishkindha Kanda · Sarga 20
Kishkindha Kanda, Sarga 20
The Book of Kishkindha
4.20.1
रामचापविसृष्टेन शरेणान्तकरेण तम्। दृष्ट्वा विनिहतं भूमौ तारा ताराधिपानना4.20.1।। सा समासाद्य भर्तारं पर्यष्वजत भामिनी।
rāmacāpavisṛṣṭena śareṇāntakareṇa tam| dṛṣṭvā vinihataṃ bhūmau tārā tārādhipānanā4.20.1|| sā samāsādya bhartāraṃ paryaṣvajata bhāminī|
Beholding her husband lying on the ground pierced by a deathdealing arrow released by Rama, the lovely moonfaced Tara went and embraced him.
4.20.2
इषुणाऽभिहतं दृष्ट्वा वालिनं कुञ्जरोपमम्4.20.2।। वानरेन्द्र महेन्द्राभं शोकसन्तप्तमानसा। तारा तरुमिवोन्मूलं पर्यदेवयदातुरा4.20.3।।
iṣuṇā'bhihataṃ dṛṣṭvā vālinaṃ kuñjaropamam4.20.2|| vānarendra mahendrābhaṃ śokasantaptamānasā| tārā tarumivonmūlaṃ paryadevayadāturā4.20.3||
Beholding Vali, the lord of monkeys, who was strong as an elephant, splendid as a mountain, fallen down like an uprooted tree, struck by the arrow, Tara became restless and wailed bitterly:
4.20.3
इषुणाऽभिहतं दृष्ट्वा वालिनं कुञ्जरोपमम्4.20.2।। वानरेन्द्र महेन्द्राभं शोकसन्तप्तमानसा। तारा तरुमिवोन्मूलं पर्यदेवयदातुरा4.20.3।।
iṣuṇā'bhihataṃ dṛṣṭvā vālinaṃ kuñjaropamam4.20.2|| vānarendra mahendrābhaṃ śokasantaptamānasā| tārā tarumivonmūlaṃ paryadevayadāturā4.20.3||
Beholding Vali, the lord of monkeys, who was strong as an elephant, splendid as a mountain, fallen down like an uprooted tree, struck by the arrow, Tara became restless and wailed bitterly:
4.20.4
रणे दारुण विक्रान्त प्रवीर प्लवतां वर। किं दीनामपुरोभागामद्य त्वं नाभिभाषसे।।4.20.4।।
raṇe dāruṇa vikrānta pravīra plavatāṃ vara| kiṃ dīnāmapurobhāgāmadya tvaṃ nābhibhāṣase
'O valiant hero, lord of monkeys you were terrifying in war. Why don't you speak now to me so forlorn and helpless?
4.20.5
उत्तिष्ठ हरिशार्दूल भजस्व शयनोत्तमम्। नैवंविधाश्शेरते हि भूमौ नृपतिसत्तमाः4.20.5।।
uttiṣṭha hariśārdūla bhajasva śayanottamam| naivaṃvidhāśśerate hi bhūmau nṛpatisattamāḥ4.20.5||
'O tiger among monkeys get up. Come and sleep on the best of beds. Best of kings, you should not lie on the ground.
4.20.6
अतीव खलु ते कान्ता वसुधा वसुधाधिप। गतासुरपि यां गात्रैर्मां विहाय निषेवसे4.20.6।।
atīva khalu te kāntā vasudhā vasudhādhipa| gatāsurapi yāṃ gātrairmāṃ vihāya niṣevase4.20.6||
'O lord of the earth I know you loved the earth more than you loved me since you have forsaken me and enjoy her company by hugging her with your limbs, even after death.
4.20.7
व्यक्तमन्या त्वया वीर धर्मत: सम्प्रवर्तिता। किष्किन्धेव पुरी रम्या स्वर्गमार्गे विनिर्मिता4.20.7।।
vyaktamanyā tvayā vīra dharmata: sampravartitā| kiṣkindheva purī ramyā svargamārge vinirmitā4.20.7||
'O my heroic husband, you are the legitimate, righteous king of Kiskinda. You have evidently built another beautiful city Kiskinda on your way to heaven.
4.20.8
यान्यस्माभिस्त्वया सार्धं वनेषु मधुगन्धिषु। विहृतानि त्वया काले तेषामुपरमः कृतः4.20.8।।
yānyasmābhistvayā sārdhaṃ vaneṣu madhugandhiṣu| vihṛtāni tvayā kāle teṣāmuparamaḥ kṛtaḥ4.20.8||
'Our pleasure trips to sweetscented forests have ended now. You have brought them to a close.
4.20.9
निरानन्दा निराशाऽहं निमग्ना शोकसागरे। त्वयि पञ्चत्वमापन्ने महायूथपयूथपे4.20.9।।
nirānandā nirāśā'haṃ nimagnā śokasāgare| tvayi pañcatvamāpanne mahāyūthapayūthape4.20.9||
'You are the leader of leaders. Now that you have attained heaven I am bereft of all joy, plunged in a sea of grief.
4.20.10
हृदयं सुस्थिरं मह्यं दृष्ट्वा विनिहतं पतिम्। यन्न शोकाभिसन्तप्तं स्फुटतेऽद्य सहस्रधा4.20.10।।
hṛdayaṃ susthiraṃ mahyaṃ dṛṣṭvā vinihataṃ patim| yanna śokābhisantaptaṃ sphuṭate'dya sahasradhā4.20.10||
'I presume my heart is strong, for it has not broken into a thousand pieces, even though I am overwhelmed with grief to see my husband fallen on the ground.
4.20.11
सुग्रीवस्य त्वया भार्या हृता स च विवासितः। यत्तु त्तस्य त्वया व्युष्टिः प्राप्तेयं प्लवगाधिप4.20.11।।
sugrīvasya tvayā bhāryā hṛtā sa ca vivāsitaḥ| yattu ttasya tvayā vyuṣṭiḥ prāpteyaṃ plavagādhipa4.20.11||
'O king of monkeys you have banished Sugriva. You have usurped his wife. This is the fruit of your action.
4.20.12
निश्श्रेयसपरा मोहात्त्वया चाहं विगर्हिता। यैषाऽब्रुवं हितं वाक्यं वानरेन्द्र हितैषिणी4.20.12।।
niśśreyasaparā mohāttvayā cāhaṃ vigarhitā| yaiṣā'bruvaṃ hitaṃ vākyaṃ vānarendra hitaiṣiṇī4.20.12||
'O lord of monkeys wishing your wellbeing I tendered salutary advice. But out of delusion you despised them.
4.20.13
रूपयौवनदृप्तानां दक्षिणानां च मानद। नूनमप्सरसामार्य चित्तानि प्रमथिष्यसि4.20.13।।
rūpayauvanadṛptānāṃ dakṣiṇānāṃ ca mānada| nūnamapsarasāmārya cittāni pramathiṣyasi4.20.13||
'O venerable one you will surely churn the minds of the kindhearted celestial nymphs who are endowed with youth and beauty.
4.20.14
कालो निस्संशयो नूनं जीवितान्तकरस्तव। बलाद्येनावपन्नोऽसि सुग्रीवस्यावशो वशम्4.20.14।।
kālo nissaṃśayo nūnaṃ jīvitāntakarastava| balādyenāvapanno'si sugrīvasyāvaśo vaśam4.20.14||
'No doubt time is inexorable. The time of your death had surely arrived.Now you, whom nobody could control, have come under the sway of Sugriva.
4.20.15
वैधव्यं शोकसन्तापं कृपणं कृपणा सती। अदुःखोपचिता पूर्वं वर्तयिष्याम्यनाथवत्।।4.20.15।।
vaidhavyaṃ śokasantāpaṃ kṛpaṇaṃ kṛpaṇā satī| aduḥkhopacitā pūrvaṃ vartayiṣyāmyanāthavat
'I have not experienced poverty or suffering before. Immersed in grief, like an orphan, now I am reduced to the pitiable condition of a widow.
4.20.16
लालितश्चाङ्गदो वीरस्सुकुमारस्सुखोचितः। वर्त्स्यते कामवस्थां मे पितृव्ये क्रोधमूर्छिते।।4.20.16।।
lālitaścāṅgado vīrassukumārassukhocitaḥ| vartsyate kāmavasthāṃ me pitṛvye krodhamūrchite
'To what plight will the tender Angada, who has been tended affectionately and deserves comforts, be reduced when his uncle displays anger?
4.20.17
कुरुष्व पितरं पुत्र सुदृष्टं धर्मवत्सलम्। दुर्लभं दर्शनं वत्स तव तस्य भविष्यति।।4.20.17।।
kuruṣva pitaraṃ putra sudṛṣṭaṃ dharmavatsalam| durlabhaṃ darśanaṃ vatsa tava tasya bhaviṣyati
(Turning to Angada Tara said) 'O son, look at your father, a lover of dharma. See him, as it will be difficult to see him later, dear'.
4.20.18
समाश्वासय पुत्रं त्वं सन्देशं सन्दिशस्व मे। मूर्ध्नि चैनं समाघ्राय प्रवासं प्रस्थितो ह्यसि4.20.18।।
samāśvāsaya putraṃ tvaṃ sandeśaṃ sandiśasva me| mūrdhni cainaṃ samāghrāya pravāsaṃ prasthito hyasi4.20.18||
'O lord you have set out on a long journey. Kiss your son on the forehead, enjoy its sweet smell, console him and give him your message.
4.20.19
रामेण हि महत्कर्म कृतं त्वामभिनिघ्नता। आनृण्यं च गतं तस्य सुग्रीवस्य प्रतिश्रवे4.20.19।।
rāmeṇa hi mahatkarma kṛtaṃ tvāmabhinighnatā| ānṛṇyaṃ ca gataṃ tasya sugrīvasya pratiśrave4.20.19||
'Indeed, Rama has achieved a great feat in fulfilling his promise to Sugriva. He is acquitted of the debt by killing you.
4.20.20
सकामो भव सुग्रीव रुमां त्वं प्रतिपत्स्यसे। भुङ्क्षव राज्यमनुद्विग्नश्शस्तो भ्राता रिपुस्तव4.20.20।।
sakāmo bhava sugrīva rumāṃ tvaṃ pratipatsyase| bhuṅkṣava rājyamanudvignaśśasto bhrātā ripustava4.20.20||
'(Now turning to Sugriva she said) O Sugriva your enemy brother has been killed and your desire has been fulfilled.You will get back Ruma and enjoy the kingdom without any obstacles.'
4.20.21
किं मामेवं विलपतीं प्रेम्णा त्वं नाभिभाषसे। इमाः पश्य वरा बह्वीर्भार्यास्ते वानरेश्वर4.20.21।।
kiṃ māmevaṃ vilapatīṃ premṇā tvaṃ nābhibhāṣase| imāḥ paśya varā bahvīrbhāryāste vānareśvara4.20.21||
'(To Vali she said) O lord of monkeys Why don't you speak to me loving words when I am wailing this way? Here are your excellent wives'
4.20.22
तस्या विलपितं श्रुत्वा वानर्यस्सर्वतश्च ताः। परिगृह्याङ्गदं दीनं दुःखार्ता परिचुक्रुशुः4.20.22।।
tasyā vilapitaṃ śrutvā vānaryassarvataśca tāḥ| parigṛhyāṅgadaṃ dīnaṃ duḥkhārtā paricukruśuḥ4.20.22||
On hearing the wailing of Tara, all the other wives of Vali held the piteous (in their arms) Angada and wailed, overwhelmed with sorrow:
4.20.23
किमङ्गदं साङ्गदवीरबाहो विहाय यास्यद्य चिरप्रवासम्। न युक्तमेवं गुणसन्निकृष्टं विहाय पुत्रं प्रियपुत्र गन्तुम्4.20.23।।
kimaṅgadaṃ sāṅgadavīrabāho vihāya yāsyadya cirapravāsam| na yuktamevaṃ guṇasannikṛṣṭaṃ vihāya putraṃ priyaputra gantum4.20.23||
'O hero, adorned with armlets, why have you departed on a long journey, deserting your dear son Angada who possesses similar virtues like you? It is not proper.
4.20.24
किमप्रियं ते प्रिय चारुवेष मया कृतं नाथ सुतेन वा ते। सहाङ्गदां मां प्रविहाय वीर यत्प्रस्थितो दीर्घ मितः प्रवासम्4.20.24।।
kimapriyaṃ te priya cāruveṣa mayā kṛtaṃ nātha sutena vā te| sahāṅgadāṃ māṃ pravihāya vīra yatprasthito dīrgha mitaḥ pravāsam4.20.24||
'O darling, attractively dressed, you are leaving me and Angada and going too far. What unpleasant deeds we have done (to deserve this).
4.20.25
यद्यप्रियं किञ्चिदसम्प्रधार्य कृतं मया स्यात्तव दीर्घबाहो। क्षमस्व मे तद्धरिवंशनाथ व्रजामि मूर्ध्ना तव वीर पादौ।।4.20.25।।
yadyapriyaṃ kiñcidasampradhārya kṛtaṃ mayā syāttava dīrghabāho| kṣamasva me taddharivaṃśanātha vrajāmi mūrdhnā tava vīra pādau
'O longarmed chief of the monkey clan O warrior pardon me any wrong done unknowingly, inconsiderately. I touch your feet with my head.'