Aranya Kanda · Sarga 62
Aranya Kanda, Sarga 62
The Book of the Forest
3.62.1
सीतामपश्यन्धर्मात्मा शोकोपहतचेतनः। विललाप महाबाहू रामः कमललोचनः।।3.62.1।।
sītāmapaśyandharmātmā śokopahatacetanaḥ| vilalāpa mahābāhū rāmaḥ kamalalocanaḥ
The righteous, the longarmed,lotuseyed Rama, unable to see Sita wept with his senses overwhilmed by grief.
3.62.2
पश्यन्निव च तां सीतामपश्यन्मदनार्दितः। उवाच राघवो वाक्यं विलापाश्रयदुर्वचम्।।3.62.2।।
paśyanniva ca tāṃ sītāmapaśyanmadanārditaḥ| uvāca rāghavo vākyaṃ vilāpāśrayadurvacam
Under the spell of Cupid, Rama uttered such words in grief which are otherwise unutterable. As if he was seeing Sita (before him) which was not a fact.
3.62.3
त्वमशोकस्य शाखाभिः पुष्पप्रियतया प्रिये। आवृणोषि शरीरं ते मम शोकविवर्धिनी।।3.62.3।।
tvamaśokasya śākhābhiḥ puṣpapriyatayā priye| āvṛṇoṣi śarīraṃ te mama śokavivardhinī
O my beloved as you love flowers you are hiding your body behind the branches of the Ashoke tree that enhances my sorrow (paradoxically).
3.62.4
कदलीस्कन्धसदृशौ कदल्या संवृतावुभौ। ऊरू पश्यामि ते देवि नासि शक्ता निगूहितुम्।।3.62.4।।
kadalīskandhasadṛśau kadalyā saṃvṛtāvubhau| ūrū paśyāmi te devi nāsi śaktā nigūhitum
O Devi I can see both your thighs which resemble banana trunk hidden behind a banana plant. It is not possible for you to hide them from me.
3.62.5
कर्णिकारवनं भद्रे हसन्ती देवि सेवसे। अलं ते परिहासेन मम बाधावहेन वै।।3.62.5।।
karṇikāravanaṃ bhadre hasantī devi sevase| alaṃ te parihāsena mama bādhāvahena vai
O gentle one you are wandering in the karnikara garden, laughing and making fun. Enough of this , that causes my pain.
3.62.6
परिहासेन किं सीते परिश्रान्तस्य मे प्रिये। अयं स परिहासोऽपि साधु देवि न रोचते।।3.62.6।।
parihāsena kiṃ sīte pariśrāntasya me priye| ayaṃ sa parihāso'pi sādhu devi na rocate
O my dear Sita, why are you joking when I am exhausted? Such fun cannot be relished now.
3.62.7
विशेषेणाश्रमस्थाने हासोऽयं न प्रशस्यते। अवगच्छामि ते शीलं परिहासप्रियं प्रिये।।3.62.7।। आगच्छ त्वं विशालाक्षि शून्योऽयमुटजस्तव।
viśeṣeṇāśramasthāne hāso'yaṃ na praśasyate| avagacchāmi te śīlaṃ parihāsapriyaṃ priye āgaccha tvaṃ viśālākṣi śūnyo'yamuṭajastava|
O darling joking specially in a hermitage is not appreciated. I know your nature.You love fun. O largeeyed Sita, come here. This cottage of yours is empty.
3.62.8
सुव्यक्तं राक्षसैस्सीता भक्षिता वा हृतापि वा।।3.62.8।। न हि सा विलपन्तं मामुपसम्प्रैति लक्ष्मण।
suvyaktaṃ rākṣasaissītā bhakṣitā vā hṛtāpi vā na hi sā vilapantaṃ māmupasampraiti lakṣmaṇa|
O Lakshmana surely Sita is either devoured by demons or abducted. When I am weeping like this she is not coming to me.
3.62.9
एतानि मृगयूथानि साश्रुनेत्राणि लक्ष्मण।।3.62.9।। शंसन्तीव हि वैदेहीं भक्षितां रजनीचरैः।
etāni mṛgayūthāni sāśrunetrāṇi lakṣmaṇa śaṃsantīva hi vaidehīṃ bhakṣitāṃ rajanīcaraiḥ|
O Lakshmana, these herds of deer with their eyes filled with tears are as if telling me that she is eaten away by the demons.
3.62.10
हा ममार्ये क्व यातासि हा साध्वि वरवर्णिनि।।3.62.10।। हा सकामा त्वया देवी कैकेयी सा भविष्यति।
hā mamārye kva yātāsi hā sādhvi varavarṇini hā sakāmā tvayā devī kaikeyī sā bhaviṣyati|
Alas, my noble lady, where have you gone? O chaste lady of excellent complexion, that queen Kaikeyi's desire will be fulfilled now.
3.62.11
सीतया सह निर्यातो विना सीतामुपागतः।।3.62.11।। कथं नाम प्रवेक्ष्यामि शून्यमन्तःपुरं पुनः।
sītayā saha niryāto vinā sītāmupāgataḥ kathaṃ nāma pravekṣyāmi śūnyamantaḥpuraṃ punaḥ|
I left home with Sita. How can I reenter the inner apartment without her ?
3.62.12
निर्वीर्य इति लोको मां निर्दयश्चेति वक्ष्यति।।3.62.12।। कातरत्वं प्रकाशं हि सीतापनयनेन मे।
nirvīrya iti loko māṃ nirdayaśceti vakṣyati kātaratvaṃ prakāśaṃ hi sītāpanayanena me|
By Sita's abduction it will be clear to the world that I lack manliness and compassion. My cowardly nature will clearly manifest.
3.62.13
निवृत्तवनवासश्च जनकं मिथिलाधिपम्।।3.62.13।। कुशलं परिपृच्छन्तं कथं शक्ष्ये निरीक्षितुम्।
nivṛttavanavāsaśca janakaṃ mithilādhipam kuśalaṃ paripṛcchantaṃ kathaṃ śakṣye nirīkṣitum|
After completing the period of my exile when Janaka , king of Mithila, enquires of her welfare how can I face him?
3.62.14
विदेहराजो नूनं मां दृष्ट्वा विरहितं तया।।3.62.14।। सुतास्नेहेन सन्तप्तो मोहस्य वशमेष्यति।
videharājo nūnaṃ māṃ dṛṣṭvā virahitaṃ tayā sutāsnehena santapto mohasya vaśameṣyati|
If the king of Videha sees me without her, he will surely be distressed and will fall into a swoon for the love of his daughter.
3.62.15
अथवा न गमिष्यामि पुरीं भरतपालिताम्।।3.62.15।। स्वर्गोऽपि सीतया हीनश्शून्य एव मतो मम।
athavā na gamiṣyāmi purīṃ bharatapālitām svargo'pi sītayā hīnaśśūnya eva mato mama|
Or else, I will not go to the city ruled by Bharata. Without Sita even heaven will be empty for me.
3.62.16
मामिहोत्सृज्य हि वने गच्छायोध्यां पुरीं शुभाम्।।3.62.16।। न त्वहं तां विना सीतां जीवेयं हि कथञ्चन।
māmihotsṛjya hi vane gacchāyodhyāṃ purīṃ śubhām na tvahaṃ tāṃ vinā sītāṃ jīveyaṃ hi kathañcana|
Go to the auspicious city of Ayodhya, leaving me here in the woods. I can never live without Sita.
3.62.17
गाढमाश्लिष्य भरतो वाच्यो मद्वचनात्त्वया।।3.62.17।। अनुज्ञातोऽसि रामेण पालयेति वसुन्धराम्।
gāḍhamāśliṣya bharato vācyo madvacanāttvayā anujñāto'si rāmeṇa pālayeti vasundharām|
While embracing Bharata tightly, repeat my words, 'You are permitted by Rama to rule the earth.'
3.62.18
अम्बा च मम कैकेयी सुमित्रा च त्वया विभो।।3.62.18।। कौसल्या च यथान्यायमभिवाद्या ममाऽज्ञया। रक्षणीया प्रयत्नेन भवता सूक्तकारिणा।।3.62.19।।
ambā ca mama kaikeyī sumitrā ca tvayā vibho kausalyā ca yathānyāyamabhivādyā mamā'jñayā| rakṣaṇīyā prayatnena bhavatā sūktakāriṇā
My mother Kaikeyi, Sumitra and Kausalya should also be offered due obeisance. You should protect them with great effort, carrying out my instructions.
3.62.19
अम्बा च मम कैकेयी सुमित्रा च त्वया विभो।।3.62.18।। कौसल्या च यथान्यायमभिवाद्या ममाऽज्ञया। रक्षणीया प्रयत्नेन भवता सूक्तकारिणा।।3.62.19।।
ambā ca mama kaikeyī sumitrā ca tvayā vibho kausalyā ca yathānyāyamabhivādyā mamā'jñayā| rakṣaṇīyā prayatnena bhavatā sūktakāriṇā
My mother Kaikeyi, Sumitra and Kausalya should also be offered due obeisance. You should protect them with great effort, carrying out my instructions.
3.62.20
सीतायाश्च विनाशोऽयं मम चामित्रकर्शन। विस्तरेण जनन्या मे विनिवेद्यस्त्वया भवेत्।।3.62.20।।
sītāyāśca vināśo'yaṃ mama cāmitrakarśana| vistareṇa jananyā me vinivedyastvayā bhavet
O Lakshmana, subduer of the enemy this loss of Sita and me should be explained in detail to my mother.
3.62.21
इति विलपति राघवे सुदीने वनमुपगम्य तया विना सुकेश्या। भयविकलमुखस्तु लक्ष्मणोऽपि व्यथितमना भृशमातुरो बभूव।।3.62.21।।
iti vilapati rāghave sudīne vanamupagamya tayā vinā sukeśyā| bhayavikalamukhastu lakṣmaṇo'pi vyathitamanā bhṛśamāturo babhūva
When Rama, devoid of Sita, the lady with beautiful hair, wailed piteously after reaching the forest, Lakshmana too, his face pale out of fear and mind dejected, felt extremely agitated. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे द्विषष्टितमस्सर्गः।। Thus ends the sixtysecond sarga of Aranyakanda of the holy Ramayana the first epic composed by sage Valmiki.